شناسهٔ خبر: 55213 - سرویس دیگر رسانه ها
نسخه قابل چاپ

شهیدصدر نخستین نظام سازی اقتصادی در تاریخ اسلام را انجام داده است

حجت الاسلام ملک زاده، استاد حوزه علمیه قم گفت: شهید صدر برای نخستین بار در تاریخ اسلام، نه فقط نظام‎سازیِ اقتصادی، بلکه اساساً «نظام‎سازی» کرده است.

به گزارش فرهنگ امروز به نقل از مهر؛ شهید سیّد محمّد باقر صدر بدون تردید یکی از نوابغ علمی و اندیشمندان کم‌نظیر در تاریخ شیعه و حتی تاریخ اسلام است و در زمینه­ های گوناگون علوم اسلامی، مدرسه و مکتب علمیِ عظیمی را بنیاد نهاد.یکی از مهم‌ترین، مشهورترین و اثرگذارترین آثار شهید صدر، کتاب «اقتصادُنا» بود. اقتصادنا یعنی «اقتصاد ما» و منظور شهید صدر از این عنوان، اقتصاد اسلامی است.

در خصوص این کتاب و اندیشه اقتصادی شهید صدر، با حجت الاسلام محمد حسین ملک‌زاده، از اساتید دروس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم، نظریه‌پرداز در زمینه علوم انسانی اسلامی، مؤلف بیش از ۱۳۰ جلد کتاب در زمینه علوم و معارف اسلامی به زبان‌های گوناگون، گفتگو کردیم که در ادامه می خوانید؛

* در ابتدای مصاحبه کمی شهید صدر را برای مخاطبین معرفی کنید؟

نابغه مجاهد و مغز متفکّر اسلامی، آیت الله شهید سیّد محمّد باقر صدر (ره) بدون تردید یکی از نوابغ علمی و اندیشمندان کم‌نظیر در تاریخ شیعه و حتی تاریخ اسلام است که در زمانی نزدیک به ما می‌زیست و با نگارش کتاب­ها و طرح اندیشه‌هایی در زمینه ­های گوناگون علوم اسلامی، مدرسه و مکتب علمیِ عظیمی را بنیاد نهاد و افق­ های تازۀ علمی و معرفتی را به روی عالمان شیعه و همچنین اندیشمندان، دانشمندان و روشنفکران بزرگ جهان اسلام گشود و طرح بحث هایی همچون نظام اقتصادی اسلام و ... را برای اولین بار در تاریخ اسلام به نام خود به ثبت رساند.

این همه در حالی است که وقتی پس از تحمّل سخت ­ترین شکنجه­ های رژیم جهنمیِ بعثی به شهادت رسید عمر مبارکش – به سال شمسی – تنها حدود چهل و پنج سال بود و اگر صدام در تمامی عمرش فقط و فقط همین یک جنایت را مرتکب شده بود و هیچ جرم و جنایت دیگری را در سیاهۀ ننگین گناهان خویش نداشت باز هم به یقین می ­شد او را یکی از جنایت کارترین ستمگران تاریخ به شمار آورد. زیرا او مردم همۀ جهان در حال و آینده، خصوصاً مسلمانان و بالأخص پیروان اهل­ بیت(ع) را از وجود یکی از دانشمندان، اندیشمندان و نظریه پردازان سترگ طول تاریخ، محروم ساخت.

*در مورد اندیشه اقتصادی شهید صدر  مخصوصا کتاب «اقتصادنا» ی ایشان کمی توضیح دهید.

یکی از مهم‌ترین، مشهورترین و اثرگذارترین آثار شهید صدر که شهرت وی را جهانی ساخت و تمامی نگاه­ها را – لااقل از تمامی وطن توحیدی و از همه جهان اسلام – متوجه طلبۀ جوان و فقیری در حوزۀ علمیۀ نجف به نام سید محمد باقر صدر نمود، کتاب «اقتصادُنا» بود. اقتصادنا یعنی «اقتصاد ما» و منظور شهید صدر از این عنوان، اقتصاد اسلامی است.

شهید صدر در کتاب «اقتصادنا» که چاپ اول آن در سال ۱۳۸۱ قمری به انجام رسید، موفق شد برای نخستین بار به معرفی مکتب، نظام و سیستم اقتصاد اسلامی بپردازد و اقتصاد اسلامی را به عنوان یک اقتصاد قوی، پاسخ­گو و کامل در مقابل مارکسیسم و کاپیتالیسم به جهانیان عرضه نماید

شهید صدر در این کتاب که چاپ اول آن در سال ۱۳۸۱ قمری به انجام رسید، موفق شد برای نخستین بار به معرفی مکتب، نظام و سیستم اقتصاد اسلامی بپردازد و اقتصاد اسلامی را به عنوان یک اقتصاد قوی، پاسخ­گو و کامل در مقابل مارکسیسم و کاپیتالیسم به جهانیان عرضه نماید.

در همان زمان بعضی از حاکمان مسلمان و حکومت‌های کشورهای مسلمان‌نشین که می­ خواستند از بند نظام‌های اقتصادی شرقی و غربی رهایی یابند و اقتصاد اسلامی را به عنوان جایگزینی مناسب انتخاب نمایند، این کتاب را مبنای نظام اقتصادی کشور و حکومتشان قرار دادند. گرچه باید اعتراف نمود آن­قدر که بعضی کشورهای سنّی مذهب از دیدگاه ­ها و راه­­ حل­های اقتصادی آیت الله صدر بهره برده ­اند، متأسفانه شیعیان استفاده نکرده ­اند.

آیت الله شهید صدر، کتاب ارجمند «اقتصادنا» را به عنوان تجربه‎ای منحصر به فرد و بی‎نظیر در عرصه نظام‎سازی فقهی و اقتصاد اسلامی، در سن ۲۸ سالگی قمری منتشر کرده است که اگر به شمسی بگوییم ایشان حدوداً ۲۷ ساله بوده است. اما این‎که نگارش این کتاب، چه زمانی آغاز شده است، دقیقاً مشخص نیست.

وقتی انسان این کتاب را می‎خواند، گمان می‎کند جمعی از مجتهدینی که در رده سنّی ۵۰ سال بوده‎اند با هم‎فکری و همیاریِ یکدیگر این کتاب را تألیف کرده‎اند. این‎که بر ۵۰ سال تأکید می‎ورزم از آن جهت است که برخی دانشمندان معتقدند از این سن به بعد باردهی اصلیِ علمی اتفاق می‎افتد و پس از آن، کارهای علمی سترگ را می‎توان رقم زد.

آن­قدر که بعضی کشورهای سنّی مذهب از دیدگاه ­ها و راه­­ حل­های اقتصادی آیت الله صدر بهره برده ­اند، متأسفانه شیعیان استفاده نکرده ­اند

آشنایان با این کتاب تأیید می‎کنند که این اثر در حالت عادی باید به وسیله عده‎ای از مجتهدین قوی و در دوره پختگی علمی تدوین شده باشد، در حالی که ایشان این کتاب را در عنفوان جوانی و به تنهایی تألیف کرده است.

*ویژگی این کتاب که آن را به یک اثر حائز اهمیت تبدیل کرده چیست؟

این کتاب صرفاً یک کتاب عمیق علمی نیست، بلکه کار بزرگی که شهید صدر در این کتاب کرده است، این است که برای نخستین بار در تاریخ اسلام و برای اولین بار در میان تمام فِرَق و مذاهب اسلامی توانسته است نظام اقتصادی اسلام را کشف کند. اما کار بزرگ‎تری که ایشان با تألیف این کتاب انجام داده و در حال حاضر از اهمیت فوق العاده‎ای برخوردار است، این است که ایشان برای نخستین بار در تاریخ اسلام، نه فقط نظام‎سازیِ اقتصادی، بلکه اساساً «نظام‎سازی» کرده است.

شهید صدر، کتاب ارجمند «اقتصادنا» را به عنوان تجربه‎ای منحصر به فرد و بی‎نظیر در عرصه نظام‎سازی فقهی و اقتصاد اسلامی، در سن ۲۸ سالگی منتشر کرده است

از سال ۱۳۸۱ قمری که زمان انتشار این کتاب است تا کنون، حدود ۶۰ سال گذشته است که بخشی از این زمان مربوط به سال‎های پس از پیروزی انقلاب اسلامی است و به طور مثال در حوزه علمیه قم که محل تراکم جمعی از قوی‎ترین اندیشوران اسلامی در طول تاریخ است، که از قضا بخشی از آنها به طور جدّی دغدغه نظریه‎پردازی و تولید علم در عرصه‎های اجتماعی حیات انسان و نظام‎سازی و نظام‎پردازی را داشته‎اند، هنوز کسی نتوانسته است روشی غیر از روش ایشان ابداع کند. کما این‎که هنوز کسی نتوانسته یک نظام‎سازی، در سطح کاری که ایشان انجام داده است را به انجام برساند.

در همین عرصه اقتصاد اسلامی نیز که چندین سال است در ایران پیرامون آن کتاب‎های دارای استانداردهای علمی! می‎نویسیم و مقاله‎های علمی و پژوهشی! منتشر می‎کنیم، هنوز اثری برتر از کتاب ایشان نوشته نشده است. لذا فعلاً این تجربه، یک تجربه منحصر به فرد است.

*محتوای این کتاب مربوط به چیست؟

جلد اول از کتاب اقتصادنا به بررسی و نقد مکاتب و نظام‌های اقتصادی مارکسیستی و کاپیتالیستی (سرمایه‌سالاری) در تطبیق با مکتب اقتصادیِ اسلام می‌پردازد. همچنین در جلد اول، ساختار عام و چارچوب کلیِ اقتصاد اسلامی و چیستی و ماهیت آن معرفی می‌گردد.

در جلد دوم، شهید صدر به شکل جدی‌تری به سراغ محتوای اقتصاد اسلامی می‌رود و مبتنی بر باوری که به وجود انسجام و ربط منطقی میان احکام شریعت دارد، تلاش می‌کند با نگاهی منظومه‌ای و نظام‌مند به احکام استنباط شدۀ فقهی – به مثابه روبنا – مکتب اقتصادی اسلام را – به عنوان زیربنا – کشف و استنباط نماید.

بدین منظور، در جلد دوم از کتاب اقتصادنا، ابتدا فرایند دستیابی به مکتب اقتصادی را مطرح می‌کند تا روش علمی خود را روشن سازد، سپس با استفاده از آن روش، نظریه‌های اقتصاد اسلامی را کشف می‌کند و روبناهای اقتصاد اسلامی را بنا می‌نهد. او در این کتاب به سه نظریه در اقتصاد اسلامی می‌پردازد: نظریّة توزیع ما قبل الإنتاج (نظریه توزیع پیش از تولید)؛ نظریّة توزیع ما بعد الإنتاج (نظریه توزیع پس از تولید) و نظریّة الإنتاج (نظریه تولید).

شهید صدر در بخش پایانی کتاب، بحث مهمّی را با عنوان «مسؤولیّة الدولة فی الإقتصاد الإسلامی» (مسؤولیت حکومت در اقتصاد اسلامی) مطرح می‌سازد، که از جمله مطالبی که در این قسمت، بیان می‌شود نظریه «منطقة الفراغ» یعنی منطقه و محدوده خالی از تشریع حکم الزامی از سوی شارع مقدس است. البته ایشان در بخش‌های دیگر کتاب – از جمله در اوائل جلد دوم – نیز اشاراتی به منطقة الفراغ دارد ولی در این‌جا مفصل‌تر و ذیل عنوانی مستقل، به آن می‌پردازد. در انتها نیز ملاحق و پیوست‌هایی فقهی به وسیله مؤلف شهید اضافه گردیده است.

یکی از اقدامات علمی و نظریه‎پردازانه‎ای که علامه شهید صدر(ره) در ادامه تألیف کتاب اقتصادنا و در پی کوشش برای کشف مکتب اقتصادی اسلام و نظام‎سازی در عرصه اقتصاد اسلامی به انجام رساند، تلاش برای نظام‎سازی در زمینه بانک‎داری بود

یکی از اقدامات علمی و نظریه‎پردازانه‎ای که علامه شهید صدر(ره) در ادامه تألیف کتاب اقتصادنا و در پی کوشش برای کشف مکتب اقتصادی اسلام و نظام‎سازی در عرصه اقتصاد اسلامی به انجام رساند، تلاش برای نظام‎سازی در زمینه بانک‎داری بود. این تلاش ارزشمند از سوی ایشان در چند مرحله پی‎گیری شد: نخست، بانک بدون ربا؛ ایشان در گام نخست و به درخواست یک مرکز مالی در کشور کویت (لجنة التحضیر لبیت التمویل الکویتی)، در قالب کتاب «البنک اللاربوی فی الإسلام»، به طراحی نظام بانکی و بانک‎داریِ بدون ربا پرداخت؛ که با الهام‎گیری از طرح پیشنهادی شهید صدر، تعداد زیادی بانک بدون ربا در کشورهای مسلمان‎نشین و یا به وسیله مسلمانان، ولی در کشورهای غیر اسلامی تأسیس شد.

دوم، درس خارج بانک‎داری اسلامی؛ شهید صدر پس از تألیف کتاب «البنک اللاربوی فی الإسلام» (بانک بدون ربا در اسلام)، در ماه رمضان سال ۱۳۸۹ قمری به تدریس بحث‎های فقهی مرتبط با بانک و بانک‎داری، از جمله مسائل مربوط به امور مالی، سپرده‎گذاری در بانک‎ها، انواع بانک‎ها و احکام تعامل با آنها، راه‎کارهای رفع معاملات ربوی، شخصیت حقیقی و حقوقی پرداخت.

خوشبختانه این ابحاث به وسیله استاد معظم، حضرت آیت الله سید کاظم حسینی حائری، که از افضل و اقدم تلامذۀ آیت الله شهید سید محمد باقر صدر بوده، تقریر و تحریر شده است. متن عربیِ این تقریر در مجله «الاجتهاد و التجدید» و ترجمه فارسی آن در سال ۱۳۹۰ در مجله «فقه» (به صاحب امتیازی دفتر تبلیغات اسلامی) چاپ و منتشر گردیده است. سوم، نظام بانک‎داری اسلامی؛ اما در گام سوم و مشخّصاً متأثر از ظرفیتی که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومتی به نام اسلام و با رهبری علمای دین و ولیّ فقیه، به وجود آمده بود، ایشان به سراغ طراحی بانک اسلامی و یا نظام بانک‎داری در جامعه اسلامی و متناسب با مختصات اقتصاد اسلامی رفت. اثری که تا حدودی از این تلاش شهید صدر حکایت می‎کند بخشی از کتاب «الإسلام یقود الحیاة» با عنوان «الاُسس العامّة للبنک فی المجتمع الإسلامی» است.شهادت به ایشان این فرصت را نداد تا تفصیلات و جزئیّات دیدگاه و طرح خویش را در باب نظام بانک‎داری متناسب با اقتصاد اسلامی و در جامعه اسلامی، در بخش دیگری از کتاب «الإسلام یقود الحیاة» که قرار بود بنویسد، عرضه کند.

نظر شما