شناسهٔ خبر: 5903 - سرویس سیاست‌گذاری علم‌وفرهنگ
نسخه قابل چاپ

محمود اسعدی؛

خلأ‌های مدیریتی تولید علم در ایران

تولید دیدگاه سنتی مدیریت بر این باور بود که مدیریت یک ذوق است و هر که این ذوق را داشته باشد، مدیر خوبی است.

محمود اسعدی

 

برنامه‌ریزی‌های منسجم برای نهضت تولید علمی و جنبش نرم‌افزاری در ایران اسلامی و تحقق روشمند اهداف عالی این نهضت در عرصه‌های مختلف تولید و فناوری نیازمند به‌کارگیری شیوه‌های درست و اصولی مدیریتی است. گسترش علم، فرهنگ و هنر در دو نهاد عظیم حوزه و دانشگاه، از جمله خاستگاه‌های اساسی این حرکت عظیم است و بدون توجه جدی به این دو نهاد نمی‌توان به نتایج این حرکت امید چندانی داشت.

در عرصه‌ی برنامه‌ریزی و مدیریت، مقوله‌ی اطلاعات از آن جهت که ابزار اصلی تلاش علمی و رشد همه‌جانبه است از اهمیت اساسی برخوردار است. برای زمینه‌سازی و ایجاد نهضت علمی و نرم‌افزاری در تمامی عرصه‌های تولید علم و نیز برای شکستن انحصار علمی در صحنه‌ی جهانی ارزیابی وضعیت مدیریت اطلاعات در تولید و فناوری در دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه‌ی کشور در سه حوزه‌ی علم و فرهنگ و هنر بسیار ضروری است.

دیدگاه سنتی مدیریت بر این باور بود که مدیریت یک ذوق است و هر که این ذوق را داشته باشد، مدیر خوبی است و عده‌ای مدیریت را یک استعداد می‌دانند که بعضی افراد از آن بالقوه یا بالفعل برخوردار هستند و عده‌ای هم بر این باورند که مدیریت یک نوع هنر است و هر که از این هنر برخوردار باشد، می‌تواند مدیری موفق باشد، اما امروزه ثابت شده که مدیریت، علاوه بر آن‌هایی که گفته شد یک توانمندی علمی همراه با فرآیندنگری و فراگراندیشی است. مدیریت علمی باید متکی به دانش و اطلاعات باشد تا هم جریان اطلاعات را رهبری کند و هم از ثروت اطلاعاتی برای رشد مبانی مدیریتی خود بهره‌مند شود.

در جهان امروز دیگر نمی‌توان به آسانی ضرورت انتقال علم، اطلاعات و فناوری را به کشورهای در حال توسعه نادیده گرفت. حتی در کشورهای رشدیافته نیز ترجیح می‌دهند و ناگزیرند که بخشی از دانش و فناوری مورد نیاز خود را وارد کنند، اما مسئله این است که ورود دانش و فناوری خارجی تحت شرایط برنامه‌ریزی شده‌ای انجام گیرد.

فرآیند تولید اطلاعات از طریق ابزار الکترونیکی، مشتمل بر پست الکترونیک، وب و... را نشر الکترونیکی تعریف کرده‌اند. نشر الکترونیکی شامل آنچه که در محیط وب عرضه می‌شود و نیز گونه‌های غیرچاپی مانند خبرنامه‌ی الکترونیکی، دیسک نوری و گروه‌های مباحثه‌ای در اینترنت و...

 وب مانند بقیه‌ی خدمات اینترنت مبتنی بر خدماتی است که از طریق آن می‌توان به گستره‌ی وسیعی از منابع اینترنت دسترسی پیدا کرد. برخلاف پیچیدگی اینترنت، ماهیت خود وب نسبتاً ساده است. از طرف دیگر وب جهانی بزرگ‌ترین و متنوع‌ترین مجموعه‌ی اطلاعاتی است که تا به حال گردآوری شده و تلاشی است برای مرتبط ساختن ابنای بشر با روشی قدرتمند.

اطلاعات در دنیای امروز یا عصر اطلاعات دارای ویژگی‌هایی است که به اعتبار آن می‌توان وضعیت مطلوب آینده را ترسیم کرد. پراکندگی جغرافیایی، انبوهی، سرعت روزآمد و تنوع موضوعی اطلاعات مسائلی هستند که دنیا امروزه با آن روبه‌رو است. حرکت اطلاعات در روند تبدیل به دانش در مسیر اخص‌گرایی که جامعه‌ی اطلاعاتی امروز را تحت سه مقوله‌ی اطلاع‌سازه‌ها، اطلاع‌پردازه‌ها و اطلاع‌خواه‌ها مشخص کرده، نیازمند برنامه‌ریزی خاصی می‌کند. بررسی مسیر تولید و تولد روش‌ها، ابزار، اندیشه‌ها و روندهای اشاعه‌ی اطلاعات از نظرگاه تاریخی، منجر به دست‌یابی رویکردهای اطلاعاتی خاصی در عصر حاضر از جمله حرکت به سمت تخصصی شدن، خودکارسازی، کیفیت‌گرایی، اطلاعت ناب، جلوگیری از ریزش کاذب و اطلاع‌رسانی گزینشی‌شده و پیش‌بینی می‌شود هزاره‌ی سوم، هزاره‌ی اطلاع‌رسانی گزینشی در مفهوم خاص آن باشد.

با توجه به رشد شگفت‌انگیز علوم و تکنولوژی و سرعتی که با آن دانش نو عرضه می‌شود و منسوخ شدن دانش گذشته، سرعت کهنه شدن دانش فنی و اجباری شدن بازگشت فارغ‌التحصیلان قدیمی به مدارس به معنای نوعی کلمه برای نو کردن مهارت‌های خود، فراوانی دانشمندان دست‌اندرکار و وجود مجلات علمی و فنی بسیار، افزایش تخصصی و مشکل شدن تفهیم و تفهم و مبادله‌ی اطلاعات، فاصله‌ی زمانی اندک بین پژوهش و کاربرد و نیاز به کسب اطلاع را آنی‌تر و شدیدتر و گذار روزافزون از مواد چاپی به منابع الکترونیکی روی شبکه، اجتناب ناپذیر می‌شود.۱

جامعه‌ی اطلاعاتی، جامعه‌ای است که در آن کیفیت زندگی، گستره‌ی دگرگونی اجتماعی و توسعه‌ی اقتصادی، به میزان رو به افزایشی به اطلاعات و بهره‌وری از آن متکی است. در این جامعه، استانداردهای زندگی و الگوهای کار و فراغت، نظام آموزشی و فعالیت‌های اقتصادی، همه تحت تأثیر پیشرفت‌هایی است که در عرصه‌ی اطلاعات و دانش روی می‌دهد و نشانه‌ی این امر، تولید رو به گسترش کالاها و خدمات مرتبط با اطلاعات و اشاعه‌ی آن‌ها از طریق حلقه‌ی گسترده‌ای از رسانه‌ها و به ویژه تکنولوژی چندرسانه‌ای متکی بر ساختار الکترونیک مرتبط با امر ذخیره، پردازش و انتقال اطلاعات است. تکنولوژی ذخیره‌سازی اطلاعات، تکنولوژی اینترنت،‌ تکنولوژی چندرسانه‌ای و تکنولوژی نرم‌افزار، جامعه‌ی اطلاعاتی بنابراین مبتنی است بر شبکه و تکنولوژی اطلاعاتی.

عمده‌ی فعالیت تکنولوژی اطلاعات، در جامعه‌ی اطلاعاتی روی شبکه‌ها انجام می‌گیرد و منابع انتقالی اطلاعاتی که عرضه‌کننده‌ی خدمات ارتباطی است و این امکان را می‌دهد که منابع اطلاعاتی در دسترس دیگران قرار گیرد و برنامه‌های کاربردی با افراد در رابطه قرار بگیرد، اجرای برنامه‌ها از دور امکان‌پذیر شود و بالاخره عمل انتقال و پردازش اطلاعات از فردی به حالت جمعی تحول یابد. به عبارت دیگر، سیستم شبکه، سیستمی است که هم حضوری تعداد قابل توجهی از افراد را که در نقاط دور قرار دارند را امکان‌پذیر می‌کند و آن‌ها را با هم در یک رابطه‌ی مبتنی بر مشارکت قرار می‌دهد. از یک سو شاهد توسعه‌ی سخت‌افزاری و از سوی دیگر نرم‌افزاری هستیم و این دو هر کدام ابعاد گوناگونی را در بر می‌گیرد؛ مثلاً فرض کنید حوزه‌ی توسعه‌ی نرم‌افزارها و همکاری‌های بین‌المللی را در رابطه با شبکه‌ها و بالاخره موقعیتی که در توسعه‌ی تکنولوژی اطلاعاتی شاهدش بودیم و آن عبارت بود از شبکه‌های ملی و اینترنت که اینترنت در نهایت در این طیف شبکه قرار می‌گیرد و اهمیتش، طبیعتاً اهمیتی است بیشتر برای اینکه مجموعاً برقرارکننده‌ی این رابطه است.

یکی از مهم‌ترین مباحث مطرح‌شده در اجلاس سران جهان درباره‌ی جامعه‌ی اطلاعاتی که از دهم تا دوازدهم دسامبر ۲۰۰۳ در ژنو سوئیس برگزار شد، بحث دامنه‌داری به نام حاکمیت بر اینترنت (internet Governance) یعنی چگونگی اداره‌ی اینترنت بود. این موضوع اگرچه در پایان اجلاس سران جهان درباره‌ی جامعه‌ی اطلاعاتی به اینجا انجامید که یک کارگروه در یک فرآیند باز و فراگیر، مکانیزم مشارکت فعال و همه‌جانبه‌ی دولت‌ها، بخش خصوصی و جامعه‌ی مدنی را از سوی کشورهای توسعه‌یافته و رو به توسعه به پیشنهاد اعلامیه‌ی اجلاس زیر نظر کوفی عنان تشکیل دهد و تا سال ۲۰۰۵ (اجلاس تونس) یک تعریف کاری از حاکمیت اینترنت ارائه کند، اما هنوز یک بحث پیچیده و چندوجهی است که به مباحث کارشناسی همه‌جانبه نیاز دارد تا از سطح یک واکنش سیاسی به سطوح یک مقوله‌ی کاملاً کارشناسی ارتقا یابد.۲

دانایی‌محور کردن جامعه، اجتناب ناپذیر است. درصد بسیار بالایی از جمعیت کشور ما زیر ۳۵ سال هستند. ۲۰ میلیون دانش‌آموز داریم و ۵/۷ میلیون نفر پشت درهای مدرسه هستند؛ یعنی تقریباً نیمی از جمعیت ما زیر ۲۰ سال هستند و اگر برنامه‌ریزی صحیح ۳ ساله‌ای داشته باشیم، معجزه‌ای در زمینه‌ی ICT در کشور ما اتفاق می‌افتد که امکان و زمینه‌ی قوی آن در هیچ کشور دیگری وجود ندارد. با توجه به پراکندگی در کشورهای مختلف جهان طبیعتاً یکی از بخش‌هایی که نیاز اساسی به  ICT دارد، دستگاه‌های فرهنگی و هنری هستند. پس از پایان دهه‌ی ۹۰ و آغاز هزاره‌ی سوم، دنیا وارد مرحله‌ی جدیدی از تکامل تکنولوژیک خود به نام عصر اطلاعات شد. عصر اطلاعات ساختارها و ملزومات خود را با فناوری‌های موجود منطبق ساخت و بر اساس نیازهای حاصل‌شده زمینه‌ی زایش فناوری‌های جدید را فراهم کرد. گره‌خوردگی ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی ظرف چند ساله‌ی اخیر رشد بسیاری یافته است و موجبات شگفتی بسیاری از صاحب‌نظران و اندیشمندان علوم اجتماعی را فراهم کرده است. اینترنت به عنوان یک جامعه‌ی بزرگ بدون مرز مجازی در واقع شَمایی از مدینه‌ی فاضله‌ای است که در آن افراد بدون توجه به جنسیت،‌ ملیت، رنگ پوست، نژاد و اخلاق می‌توانند از تمامی مواهب موجود به صورت مساوی بهره‌مند شوند و خود نیز آنچه را که جامعه‌ می‌خواهد با دیگران به اشتراک گذارند.۳

در ایران با تصویب طرح ملی فناوری اطلاعات در دولت و با گنجاندن فصل دولت الکترونی در طرح مذکور، گویا امیدهای گذشته و حال به تحقق نزدیک شده‌اند. گام‌های برداشته‌شده هرچند با تأخیر زیاد مواجه بوده‌اند، اما انتظار می‌رود که با سرعت گرفتن بتوانند تا حدی جبران‌کننده‌ی گذشته باشند. طرح مذکور هر چند هنوز چندان عمومی نشده و صاحب‌نظران به آن دست نیافته‌اند، اما می‌توان انتظار داشت که دربرگیرنده اهم عواملی باشند که به طور مستقیم و غیرمستقیم در پیشبرد توسعه‌ی فناوری اطلاعات کشور و نیز پیشبرد اهداف دولت الکترونی مؤثرند.۴

حقیقت این است که با توجه به شرایط جهانی اگر جامعه‌ی ما نتواند در یک فرایند آموزشی و پرورشی و مدیریت صحیح متناسب با این شرایط، برنامه‌ریزی منسجم و هدفمند نداشته باشد، ممکن است که آسیب‌های مربوط به دوران گذار را با وجوه سخت آن متحمل شود. مواردی از قبیل، آنومی اجتماعی و اقتصادی، رشد ناموزون و ناهماهنگ، تمایل به پیروی از الگوی تاریخی توسعه‌ی غربی در جهت نوگرایی و بروز اختلالات متعدد، اوصاف جوامع در حال گذر هستند و با عنایت به موقعیت کشور ما می‌بایست مورد توجه قرار گیرند. از آنجا که جامعه‌ی ما نیز در «فرآیند دگرگون‌سازی» قرار دارد، ناگزیر از طی این مسیر دشوار با تکیه بر آگاهی عمومی و مشارکت‌های اجتماعی فعال و با توجه به ارزش‌های اعتقادی و فرهنگی خود است.

تفکر توأم با تعمق و بازسازی منطقی جامعه‌ حکم می‌کند که جامعه‌ از طریق یک برنامه‌ی استراتژیک همراه با پژوهش مستمر به ردیابی و شناسایی هنجارهای غیرکارکردی و غیرعقلایی همت گمارد و با به‌کارگیری شیوه‌ی مجاب‌سازی درصدد تضعیف و حذف بطیء این گونه هنجارهای اجتماعی در عرض جامعه‌ برآید. احتمالاً یک بخش عینی و ملموس در بحث جامعه‌ی اطلاعاتی، تعریف آن با توجه به جنبه‌های فرهنگی آن است. اکنون هر یک از ما در زندگی روزمره به چشم خود می‌بینیم که حجم اطلاعات در گردش به طرز شگفت‌آوری در مقایسه با چند سال قبل افزایش یافته است. برنامه‌های تلویزیونی به صورت ۲۴ ساعته در چندین کانال تهیه و عرضه می‌شوند. رادیوها نیز در کانال‌های بسیار زیادی به طور ۲۴ ساعته برنامه پخش می‌کنند. ویدئو، تلویزیون‌های کابلی و تلویزیون‌های ماهواره‌ای و حتی خدمات اطلاعات رایانه‌ای نظیر تله‌تکس تحقق یافته است. همه‌ی این رسانه‌ها به صورت ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی در دسترس مردم قرار گرفته است. علاوه بر افزایش فیلم‌های سینمایی، امانت‌گیری آسان از فروشگاه‌های اجاره‌ی فیلم و خرید ارزان از فروشگاه‌های زنجیره‌ای (ویدئو کلوپ) به وجود آمده است. وسایلی مانند ضبط‌صوت‌های دیسکی و CD (VCD و DVD) در دسترس همگان قرار گرفته است. رایانه‌های شخصی که در خانه‌های بسیاری نفوذ کرده‌اند، اینترنت و پایگاه‌های OnLine اطلاعاتی را نیز به خانه‌های مردم برده‌اند. وبلاگ‌های شخصی پدید آمده و انسان‌های مختلف را در سطح جهان هم‌زمان تولیدکننده و در عین حال مصرف‌کننده‌ی اطلاعات کرده است. همه‌ی این‌ها در حقیقت گواهی می‌دهند که ما در جامعه‌ای اطلاعات‌محور که سرشار از رسانه‌هاست زندگی می‌کنیم و این رسانه‌ها روزانه پیام‌های بسیار زیادی را منتشر می‌کنند و ما در معرض اطلاعات بی‌شمار زندگی می‌کنیم. این سطح از اطلاعات نه تنها سبک زندگی، سبک آرایش مو، صورت و لباس را تغییر داده و اتاق خواب‌های ما در شرایطی کاملاً استثنایی از نظر تاریخی از نوآوری‌های اطلاعاتی پر شده است. مبل، تختخواب، اسباب و اثاثیه‌ی زندگی و طرح‌های تزئینی به طور کلی فرهنگ کنونی آشکارا در مقایسه با تمامی دوره‌های قبلی سرشارتر از اطلاعات است. ما در محیطی مملو از رسانه‌های گوناگون زندگی می‌کنیم که مدام در حال نمادسازی‌ هستند. پیام‌هایی تولید و مبادله می‌شوند که یا به خودمان و یا به دیگران و اطرافیان ما مربوط هستند. این انفجار بزرگ اطلاعات همراه با یورش‌های سریع و رعدآسای نشانه‌ها و نمادها ما را وارد جامعه‌ی جدیدی کرده است که تنها می‌توان از آن به «جامعه‌ی اطلاعاتی» تعبیر کرد.۵

اگرچه بسیاری از مدیران امروز با مقوله‌ی فناوری اطلاعات از نزدیک آشنا هستند و برنامه‌های مقطعی و متعددی را برای استقرار امکانات اطلاع‌رسانی در دستگاه‌های خود اجرا کرده‌اند، اما هنوز نتایج روشن و مؤثر در پرده‌ی ابهام است. دلیل این پدیده این است که برای برنامه‌ریزی صحیح، برنامه‌ای در دست نبوده است. حقیقت این است که خود برنامه‌ریزی هم برنامه‌ای منسجم می‌خواهد. مدیران ارشد و سیاست‌گذاران کمتر به اهمیت گام بسیار ساده‌ای که مربوط به تهیه‌ی برنامه‌ای برای برنامه‌ریزی است، واقف بوده‌اند.۶

اهمیت کیفیت اطلاعات

کیفیت اطلاعات برای انتخاب و استفاده از اطلاعات موجود و عرضه شده در سازمان یا خارج از آن، از اهمیت فراوانی برخوردار است. از سویی دیگر نیاز به اطلاعات گوناگون برای بقای هر سازمان با توجه به افزایش پیچیدگی، پویایی و تغییرات محیطی در حال فزونی است. این امر با توجه به رشد نمایی اطلاعات و از طرفی دیگر کوتاه بودن اعتبار آن ابزار و روش‌های مناسبی را طلب می‌نماید تا توسط آن به کیفیت اطلاعات اطمینان پیدا نمود. از این رو با توجه به اهمیت کیفیت اطلاعات، ارزیابی کیفیت اطلاعات برای دستیابی به اطلاعات مورد نظر سازمان امری مهم و ضروری است و لازم است تا با ایجاد ابزار مناسب (ساختار، ابزار، انسان و ...) این مهم را به صورت صحیح و مؤثر مدیریت کرد.۷

مدیریت کیفیت اطلاعات موارد زیر را در سازمان انجام می‌دهد:

 تعریف هدف‌های کیفی، شاخص، قواعد و نحوه‌ی رعایت آن؛ تعیین بزرگی شاخص‌ها و روش‌های اندازه‌گیری آن؛ تحلیل تفاوت (وضع موجود با وضع مطلوب) و اصلاح شرایط برای مدیریت کیفیت اطلاعات در سازمان؛ لازم است تا در سازمان افرادی برای پاسخ‌گویی، پی‌گیری و مدیریت در این رابطه سازماندهی شوند. برای این منظور می‌بایست بخشی تحت عنوان دفتر کیفیت اطلاعات تحت عنوان دفتر کیفیت اطلاعات تحت سرپرستی بخش مدیریت دانش ایجاد شود. یکی از موضوعات مهم در رابطه با کیفیت اطلاعات، دستورالعمل‌های اجرایی هستند؛ به عنوان مثال، نحوه‌ی ایجاد اسناد داخلی برای گزارش‌های مرتبط با پروژه‌ها، روش‌های تولید یا ویژگی‌های مربوط به بانک‌های اطلاعاتی در سازمان، نحوه‌ی دستیابی و نمایش اطلاعات مرتبط با موضوعات متفاوت مورد نیاز در سازمان، از جمله مواردی هستند که در حوزه‌ی مدیریت اطلاعات به آن‌ها پرداخته می‌شود. این مدیریت سعی می‌کند تا با توجه به موضوعات یادشده از کیفیت اطلاعات مورد نیاز به گونه‌ای مطمئن شود، تا کارها به نحو صحیح و اثربخش انجام شوند.

موانع و کاستی‌های مدیران و برنامه‌ریزان برای بهره‌گیری از اطلاعات

در حال حاضر رقم قابل توجهی از سازمان‌های کشور اعم از مراجع برنامه‌ریزی و مدیریتی از شبکه و بانک‌های اطلاعاتی بهره می‌گیرند، وجود یک رایانه‌ی منضم به تجهیزات بر میزهای مدیران امر معمول است، اما مع‌الاسف از میزان بهره‌وری این امکانات اطلاعی در دسترس نیست. البته روشن است که برکات و نتایج مثبت این روند را نمی‌توان انکار کرد و فی‌نفسه موجب حرکت‌هایی –هرچند پراکنده و بی‌سازمان- شده است، اما به نظر می‌رسد که برای بهره‌گیری درست و سازمان‌یافته‌ی آنان از این امکانات موانع و کاستی‌هایی وجود دارد. برخی از این موانع را می‌توان این گونه برشمرد:

الف. ناآشنایی با مفهوم اطلاع‌رسانی

در جامعه‌ی کنونی ما تب اطلاع‌رسانی شیوع پیدا کرده است، اما مفهوم اصلی یعنی جنبه‌ی علمی آن، ‌در پرده‌ای از ابهام مانده تا جایی که قشر تحصیل‌کرده هم هنوز نتوانسته ارتباط لازم را با این مفهوم برقرار سازد. در بسیاری از مواقع گروه‌های تحصیل‌کرده برای انجام کارهای تحقیقاتی خویش سرگردان می‌شوند و نمی‌دانند که باید به کجا مراجعه کنند.

ب. ناآشنایی با فناوری اطلاعات

یکی از موارد دیگری که اصولاً کل کاوشگران اطلاعات با آن دست به گریبان هستند، ناآگاهی آنان از فناوری اطلاعات است تا جایی که استفاده‌کننده با تصویری که در ذهن خود از وسایل فناوری اطلاعاتی به خصوص رایانه دارد، با دادن کلیدواژه‌های کلی یا مفهومی، از اصل موضوع دور می‌شود و در صورتی که کاوشگر به این واقف نباشد، حاصل کاوش دچار ریزش کاذب می‌شود و نتیجه‌ی مطلوب حاصل نمی‌شود. از آنجا که در جامعه‌ی ما اکثر کاوشگران غیرمتخصص هستند، ممکن است که با رایانه خوب کار کنند ولی از تحلیل موضوعی، استفاده از اصطلاح‌نامه‌ها و به طور کلی تفکر اصطلاح‌نامه‌ای به دور می‌باشند. در نتیجه، استفاده‌کننده‌ی ناآگاه به اطلاعات مطلوب خود دست پیدا نمی‌کند. نتیجه چیزی جز از دست دادن تعداد زیادی از رکوردهای اطلاعاتی نیست.

ج. عدم تسلط بر زبان‌های خارجی

در حال حاضر بسیاری از کشورها، سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی فرهنگی و هنری آخرین برنامه‌ها، یافته‌ها و نتایج مطالعات خود را از طریق سایت‌های اختصاصی ارائه می‌کنند. این اطلاعات اغلب با فواصل زمانی کوتاه به‌روز می‌شوند و مطالعه و مرور آن‌ها می‌تواند نتایج ارزنده و مؤثری را برای برنامه‌ریزان و مدیران فرهنگی در بر داشته باشد، اما حقیقت این است که بسیاری از آن‌ها برای استفاده از این منابع با مشکلی فراگیر روبه‌رو هستند و آن عدم تسلط بر زبان‌های خارجی است.

این امر علاوه بر عدم انتخاب صحیح کلی واژه‌ها، در انتخاب رکوردهای اطلاعاتی نیز آنان را دچار مشکل می‌سازد. با توجه به اینکه در جامعه‌ی ما اکثر کاوشگران متخصص موضوعی نیستند، تشخیص رکوردهای مناسب از نامناسب چندان ساده نیست و تنها تجارب کاوشگران می‌تواند آن‌ها را راهنمایی و در بازیابی اطلاعات یاری کند.

د. عدم به‌کارگیری واژه‌های تخصصی

در بسیاری از موارد، استفاده‌کنندگان به دلیل ناآشنایی با منابع مرجع تخصصی، برای رسیدن به موضوع مورد نظر خود از واژه‌های عمومی که از لغت‌نامه‌های غیرتخصصی بیرون کشیده‌اند، استفاده می‌کنند و از آنجا که این لغت‌نامه‌ها تخصصی نیستند، انتخاب کلیدواژه از این منابع علاوه بر دور شدن از موضوع، نتیجه‌ی مطلوب را نیز حاصل نمی‌کند. برای نمونه وجود کتاب اصطلاح‌نامه‌ی توسعه‌ی فرهنگی که معادل انگلیسی و فرانسه بسیاری از واژه‌های حوزه‌ی فعالیت فرهنگی را در خود دارد، می‌تواند کاربران را با انبوهی از اطلاعات متنوع مواجه سازد.

ه. کل‌نگری به اطلاعات

از دیگر مسائلی که کاوشگران با آن مواجه هستند، کل‌نگری استفاده‌کننده به اطلاعات است. آن دسته از استفاده‌کنندگان وابسته به مراکز اطلاع‌رسانی که مجبور به پرداخت هزینه‌ها نیستند، می‌توانند استفاده‌ی بیشتری از آن بکنند. در صورتی که بالا رفتن حجم اطلاعات نه تنها باعث اتلاف وقت استفاده‌کننده می‌شود، بلکه او را از رسیدن به نتیجه‌ی مطلوب نیز بازمی‌دارد.

و. تأثیرات روانی

از عوامل دیگری که تأثیر منفی در ایجاد ارتباط صحیح بین استفاده‌کننده و کاوشگر دارد، تأثیرات روانی است. این تأثیرات از هراسی است که استفاده‌کننده از رایانه دارد.۸

برداشت‌هایی از مفهوم انتقال دانش و فناوری

برداشت‌ها از مفهوم انتقال دانش و فناوری متفاوت است. برخی در پاسخ به این سؤال، انتقال فناوری را به انتقال دانش تفسیر کرده‌اند. از نظرگاه این عده، دانش مرحله‌ای از دانستن است که از طریق مطالعه یا تجربه‌ی مستقیم به دست می‌آید و قابل ذخیره است و به شکل‌های گوناگونی عرضه می‌شود. اسناد کتبی حاوی دانش است، گفت‌وگوی شفاهی گاهی سرشار از دانش است و بانک‌های اطلاعاتی نیز انبار عظیمی از دانش (مطلع بودن) نیست. کسی که محتویات یک کتاب را از بر دارد، شاید هرگز نتواند از دانسته‌های خود در مقام عمل استفاده کند، بلکه دانش به معنای توانایی استفاده از اطلاعات آگاهی‌هاست. پس انتقال فناوری از این دیدگاه، معادل انتقال دانش و توانایی استفاده از اطلاعات خواهد بود و وقتی محقق شده است که گیرنده‌ی آن بتواند از فناوری انتقالی در راستای نیازهای خود استفاده کند.

انتقال فناوری یعنی انتقال دانش فنی به فراخور شرایط بومی، همراه با جذب و اشاعه‌ی اثربخش آن در درون یک کشور و یا از کشوری به کشور دیگر.

انتقال فناوری یعنی صدور عوامل تکنولوژیک مشخص از کشورهای توسعه‌یافته به کشورهای در حال توسعه، به گونه‌ای که کشورهای در حال توسعه بتوانند تسهیلات تولیدی جدیدی را ایجاد کرده و به کار اندازند و با این تسهیلات موجود، خود را گسترش دهند. (تعریف از انکتاد)

انتقال فناوری یعنی استفاده از یک فناوری موجود در جای که قبلاً از آن استفاده نشده است.

انتقال فناوری به طور کلی شامل انتقال توانایی کاربرد و همچنین تطبیق و تغییر و در بسیاری از موارد ایجاد نوآوری در محصول، فرآیند و یا تجهیزات است.

انتقال فناوری فرآیندی است که طی آن، اطلاعات و پیشرفت‌های یک سازمان به صورتی در می‌آید که قابل استفاده برای سازمان دیگری باشد. این امر به معنای سازگار کردن یک فناوری جدید با محیطی دیگر از طریق تغییر و به‌کارگیری خلاقانه‌ی آن است.

و سرانجام، انتقال فناوری یعنی مبادله‌ی شایستگی و تفکری که در ورای آن قرار دارد، چه به منظور اعتلای شایستگی‌های موجود و چه به منظور پشتیبانی از صنایع کشورهای رو به توسعه در امور طراحی و توسعه‌ی محصولات و فرآیندها.

از تعاریف فوق چنان بر می‌آید که گونه‌های مختلفی از انتقال فناوری متصور است که هرکدام در شرایط خاصی به کار می‌آیند و ارزش و ماهیت منحصر به فردی دارند.

ساملی کاسکون نویسنده‌ی سرشناس در کتاب معروف خود می‌نویسد: «فرآیند انتقال فناوری دربردارنده‌ی ابعاد متعدد و بسیار پیچیده‌ای است که بعضی از آن‌ها شاید متضاد با بعضی از ابعاد دیگر باشد. پیچیدگی این فرآیند، همراه با جاذبه‌ای که دارد، مدل‌سازی آن را به امری ضروری تبدیل می‌کند. این مدل، نه تنها باید خود فرآیند انتقال را تشریح کند، بلکه باید موانع و دشواری‌های موجود بر سر راه انتقال را نیز مشخص کند. به هر حال، نمی‌توان از بهترین و یگانه‌ترین راه انتقال فناوری صحبت کرد؛ زیرا اولاً، فناوری در خلأ عینیت پیدا نمی‌کند، بلکه در قالب محصول، فرآیند و نیروی انسانی متبلور می‌شود. ثانیاً، فناوری فقط از طریق مسیرهای سازمانی و سازوکارهای اجتماعی و فرهنگ به اجزای لاینفک فناوری و انتقال آن تبدیل می‌شود. ثالثاً، مسیرهای جاری‌شده‌ی فناوری بسیار متنوع است و نمی‌توان گفت که بهترین راه انتقال آن فلان مسیر است. از این رو، وجود مدلی اثربخش برای انتقال تکنولوژی، به منظور یافتن راه‌های بهتر انتقال کامل دانش‌ها و فرآیندهای نهفته در فناوری بسیار اهمیت دارد.»

روش‌های انتقال فناوری

برخی از مهم‌ترین روش‌های اکتساب و انتقال فناوری عبارتند از:

۱. انتقال از طریق سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (Foreign Direct Investrnent)

۲. انتقال از طریق سرمایه‌گذاری مشترک (Join Venture)

۳. انتقال از طریق قراردادهای لیسانس (Licensing Agreements)

اوصاف اطلاعات مورد نیاز مدیران و برنامه‌ریزان

یکی از مهم‌ترین راه‌های ارائه‌ی اطلاعات، تهیه‌ی گزارش اطلاعات است که در طبقه‌بندی زیر تهیه می‌شود:

۱. گزارش اطلاعات ساده، حاوی اطلاعاتی که مدیران را از اوضاع جاری مطلع می‌کند.

۲. گزارش اطلاعات وضعیتی (میزان پیشرفت کار)، مدیران را در جریان بسیاری از مسائل جاری در بحران‌ها قرار می‌دهد و در عین حال از پیشرفت‌ها گزارش می‌دهد.

۳. گزارش اطلاعات هشداردهنده، مبین وقوع تغییراتی است که به صورت ظهور فرصت‌ها، پیش‌بینی مشکلات و... ظاهر می‌شوند.

۴. گزارش اطلاعات برنامه‌ریزی، اطلاعات مربوط به برنامه‌ریزی شامل پیشرفت‌های عمده و برنامه‌هایی است که باید در آینده آغاز شوند.

۵. گزارش اطلاعات عملیات داخلی، شامل شاخص‌های مهم و کلیدی در خصوص عملکرد سازمان است.

۶. اطلاعات هوشمند خارجی، اطلاعات و اظهارنظرها درباره‌ی فعالیت‌ها، شامل دامنه‌ی وسیعی از زمینه‌های مختلف.

پس از پردازش روی‌ داده‌ها، نتیجه‌ی کار تولید اطلاعات است. اطلاعات تولیدشده دارای ارزش مخصوص به خود هستند، حال آنکه ارزش اطلاعات بستگی به میزان کمکی است که به تصمیم‌گیری می‌کند.

اطلاعات در هر شرایطی دارای ویژگی‌هایی است، اغلب این ویژگی‌ها به صورت زیر است:

۱. صحت اطلاعات، اطلاعات می‌تواند صحیح یا غلط باشد که در صورت غلط بودن تولیدکننده‌ی اطلاعات مقصر است.

۲. شکل اطلاعات، اطلاعات می‌تواند به صورت‌های مختلف مانند اطلاعات عددی، متنی و... باشد.

۳. تناوب یا تکرار، اطلاعات معمولاً هر چند وقت یک بار تکرار می‌شود.

۴. مربوط بودن اطلاعات، اطلاعات وقتی مربوط محسوب می‌شود که برای وضعیت خاصی مورد نیاز باشد.

۵. کامل بودن اطلاعات، اطلاعات وقتی کامل است که نیازها را برطرف کند.

۶. به هنگام بودن اطلاعات، اطلاعات باید به اقتضای زمانش باشد.

۷. وسعت اطلاعات، اطلاعات ممکن است حدود وسیعی یا مقدار کمی از حوزه‌ی فعالیت را پوشش دهد.

۸. مبدأ اطلاعات، اطلاعات می‌تواند از منابع داخلی یا خارجی باشد.

۹. افق زمانی اطلاعات، اطلاعات ممکن است مربوط به حال، گذشته یا آینده باشد.۹

روش‌های نیازسنجی اطلاعات

برای تعیین نیازهای اطلاعاتی سه روش مطالعه وجود دارد:

- خودکاوی کاربران، در این روش بر اساس یک الگوی داده‌شده، کاربران نیازهای اطلاعاتی خود را که مرتبط با وظایف محوله‌ی ایشان است،‌ گزارش می‌کنند.

- پرسش و مصاحبه، در این روش نتایج حاصل از مذاکره و ارتباط متخصصان اطلاع‌رسانی و کاربران مورد توجه قرار می‌گیرد.

- سفارش‌های اطلاعاتی کاربران، ‌سوابق سفارش اطلاعات توسط کاربران منجر به تهیه‌ی یک الگو از نیازهای آنان می‌شود.

بررسی‌های دیگر نیز با مقوله‌بندی حوزه‌ی نیازسنجی، سعی در دستیابی به اصولی پایدار برای انجام نیازسنجی اطلاعات کرده‌اند. در یک تقسیم‌بندی کلی، نیازهای اطلاعاتی را در قالب چهار گروه از مفاهیم می‌توان بررسی کرد:

۱. مطالعه درباره‌ی اشاعه و توزیع اطلاعات

۲. مطالعه‌ی کاربران

۳. مطالعه‌ی رفتار اطلاع‌یابی کاربران و علل بروز یک رفتار اطلاعاتی

۴. مطالعه‌ی روند بهره‌گیری و کاربرد اطلاعات از طریق سنجش و اندازه‌گیری۱۰

در ایران امروز موج رو به گسترش بهره‌گیری از اینترنت، بسته‌های نرم‌افزاری، شبکه‌های داخلی دانشگاه‌ها و سازمان‌ها و ده‌ها نوع ابزار اطلاعاتی دیگر قابل مشاهده است. باید دید که برنامه‌ریزان و مدیران فرهنگی تا چه اندازه در این موج جدید موفق و کارآمد هستند.

اطلاعات مورد نیاز مدیریت و برنامه‌ریزی

۱. اطلاعات روزآمد سیاسی و اجتماعی (رویداد، تحلیل)

۲. اطلاعات آماری مربوط

۳. اطلاعات فنی

آن گونه که پیش‌تر نیز به آن اشاره شد ‌در عصر اطلاعات، اطلاعات تنها زمانی به معنای واقعی شایسته‌ی اعتنا می‌شود که توسط مراکز مشخصی به لحاظ موضوعی تحلیل شوند. از منظر عمومی مهم‌ترین مسئله جوامع اطلاعاتی، تحلیل اطلاعات است. محققان اغلب با تعداد معتنابه‌ای از سؤالات روبه‌رو هستند: اطلاعات را از کجا می‌توان به دست آورد؟ آیا این اطلاعات جامع و مانع هستند؟ آیا این اطلاعات با اطلاعات سایر منابع سازگارند؟ آیا این اطلاعات قابل اعتمادند؟

ضرورت وجود مراکز تحلیل اطلاعات، علاوه بر مشکلات عمومی در تعدد، تنوع، زبان و دسترسی به اطلاعات را می‌توان به شکل زیر برشمرد:

- چندبعدی بودن اطلاعات

- میان‌رشته بودن اطلاعات

- نیاز به اطلاعات گذشته و جاری در حوزه‌ی تخصصی به طور متمرکز

- نیاز به اطلاعت دیگران در حوزه‌ی تخصصی

- ناسازگاری اطلاعت گزارش‌شده در یک دوره‌ی زمانی یا از منابع مختلف

- نامنظم بودن انتشار اطلاعات

- رقابت در تعداد و توزیع اطلاعات منتشرشده

- برخورداری از فرصت‌ها

- نیاز به اطلاعات در حوزه‌های تخصصی تازه

با این وصف استفاده‌ی مطلوب از انبوه اطلاعات موجود در جهان، تنها با مدیریت صحیح در پردازش و انتخاب ممکن است، در غیر این صورت اطلاعات انبوه ممکن است اثرات مخرب‌تری از نبود اطلاعات به همراه داشته باشد.

پی‌نوشت:

۱. هوشیار یوسفی، بهرام، نهضت نرم‌افزاری نو در معماری ایران.

۲. شکرخواه، یونس، حاکمیت اینترنت: پیشینه و آینده‌ی پیش رو (این مقاله در سومین نشست تخصصی، علمی برنامه‌های مشارکت ایران در دومین مرحله اجلاس جهانی سران درباره‌ی جامعه‌ی اطلاعاتی ۹ آذر ۱۳۸۳) ارائه شده است.

۳. حسنی فرنود، بررسی چالش‌های ظهور اولین نسل جامعه‌ی اطلاعاتی، دیجیتالی ایران.

۴. دولت الکترونیکی در عمل، معصومه سراج القوم و مهدی فهیمی.

۵. بهرامپور، شعبانعلی، انسجام اجتماعی در جامعه‌ی اطلاعاتی. نیم‌نگاهی به وضعیت ایران.

۶. بیلو، ج. پاتریک و همکاران، راهنمای اجرایی برنامه‌ریزی استراتژیک،‌ ترجمه‌ی منصوره شریفی کلوبی، بنیاد صنعتی ایران.

۷. افرازه، عباس، مقدمه‌ای بر توسعه‌ی صنعتی کشور و نقش اطلاعات.

۸. شکنی‌پور، ناصر، تفسیر و تعدیل رفتار اطلاع‌یابی جامعه‌ی استفاده‌کننده‌ی اطلاعات مرکز اطلاع‌رسانی و خدمات علمی جهاد سازندگی.

۹. مبانی تکنولوژی و انتقال تکنولوژی از منظر سیاست‌گذاری برای توسعه‌ی تکنولوژی، به اهتمام مهندس عباس فلاح.

۱۰. حسنی، فرنود.

۱۱. بابایی، محمود، مبانی نیازسنجی، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.

نظر شما