شناسهٔ خبر: 65008 - سرویس اندیشه

اقتراح انجمن جامعه‌شناسی از بیژن عبدالکریمی درباره تغییرات اجتماعی ایران

گسست تاریخی از سنت فکری و فرهنگی خویش

هرچند می‌توان درخصوص معانی یکایک واژگان و مفاهیم پرسش شما کنکاش مفهومی کرد، اما شاید کلیدی‌ترین مفاهیم در پرسش مذکور مفهوم «معاصر» و به تبع آن تعبیر «تاریخ معاصر» باشد.

 فرهنگ امروز:  1. مهم‌ترین ویژگی جامعه ایران در تاریخ معاصر چیست؟
هرچند می‌توان درخصوص معانی یکایک واژگان و مفاهیم پرسش شما کنکاش مفهومی کرد، اما شاید کلیدی‌ترین مفاهیم در پرسش مذکور مفهوم «معاصر» و به تبع آن تعبیر «تاریخ معاصر» باشد. یقین ندارم همه ما از این تعابیر معنای واحدی را مراد کنیم. آیا مرادمان از تاریخ معاصر تاریخ نسل خودمان است یا تاریخ یک قرن (یکصد سال) اخیر؟ یا اساسا برای مفاهیم معاصرت، تاریخ و تاریخ معاصر معانی تقویمی (کرونولوژیکال) قائل نبوده، معنای آنها را در تغییر و تحولات زیست‌جهان‌ها و ظهور و سقوط انتولوژی‌ها (وجودشناسی‌ها) و نظام‌های معرفتی و صور گوناگون زندگی جست‌وجو می‌کنیم. برای من تعبیر «تاریخ معاصر» در معنایی کرونولوژیکال نبوده، بلکه از تغییر و تحولات زیست‌جهان‌ها و ظهور و سقوط انتولوژی‌ها (وجودشناسی‌ها) و نظام‌های معرفتی و صور گوناگون زندگی نشأت می‌گیرد. براساس این مقدمه می‌توانم بگویم برای اینجانب تاریخ معاصر ایران از زمان نخستین مواجهه‌های ما با تمدن جدید غربی و ظهور نتایج و پیامدهای این مواجهه برای جامعه و تاریخ‌ ما آغاز شده است. لذا به گمانم مهم‌ترین ویژگی جامعه ایران در تاریخ معاصر را باید «گسست تاریخی» این جامعه دانست؛ یعنی گسسته شدن ایران از تاریخ نظری و سنت فکری و فرهنگی خویش و فروپاشی زیرساخت‌های نظام ارباب و رعیتی آن و شکل‌گیری امید به نیل به عقلانیت جدید و دسترسی به توسعه و نهادها و زیرساخت‌های یک جامعه مدرن، از جمله امید به تشکیل دولت‌- ملت مدرن و عدم وصول بدان‌ها و ماندن در آستانه توسعه و لذا رانده شدن از سنت و وامانده بودن از نیل به مدرنیته و قرار گرفتن در وضعیتی «بی‌تاریخ» و بیرون ماندن از تاریخ و لذا برخوردار بودن از وضعیتی آشفته و نابسامان در درون و لذا ناهماهنگ و ناهمزمان با جامعه جهانی. ما شاهد این وضعیت از آغاز نهضت مشروطه تاکنون هستیم.
    2. مهم‌ترین تغییرات اجتماعی ایران معاصر از دید شما کدام است؟
به گمانم مهم‌ترین تغییرات اجتماعی ایران معاصر مواجهه جامعه سنتی- ‌فئودالی ایران با تمدن جدید غربی و خویش را دیدن ایرانیان در آیینه غرب و به دنبال آن آوار شدن بسیاری از برج‌وباروهای حیات سنتی بر سر جامعه ایرانیان بود، بی‌آنکه بنای مدرن مستحکم و اصیلی جایگزین ساختارهای نظری و اجتماعی پیشین گردد.
    3. چه مفهومی مهم‌ترین خصوصیت تغییرات اجتماعی ایران را وصف می‌کند؟
براساس مقدمات گفته‌ شده، فکر می‌کنم تعابیر «گسست تاریخی»، «بی‌تاریخی» و «شبه‌مدرن بودن» -که آنها را باید در وحدت و این‌همانی‌شان مورد تامل قرار داد- مهم‌ترین مفاهیمی هستند که می‌توانند وضعیت تاریخی و تحولات جامعه ایرانی را در دوران معاصر تبیین کنند.
    4. روندهای اصلی تغییرات اجتماعی کنونی ایران کدامند؟
به نظر می‌رسد وقتی از ایران کنونی و اکنون ایران سخن می‌گویید نظرتان بیشتر معطوف به «اینجا و اکنون» جامعه ایرانی است و این پرسش متفاوت از سه پرسش پیشین بود که ناظر به فهم و تبیین تاریخ معاصر ما بود.
نکته اساسی دیگر این است که وقتی از «روندهای اصلی تغییرات اجتماعی» در جامعه سخن گفته می‌شود باید میان دو مقوله «هستی اجتماعی و واقعیت‌ها و روندهای عینی جامعه» و «روندهای آگاهی و تغییر و تحولات در نظام‌های معرفتی جامعه» که هر دو نیز رابطه‌ای بسیار وثیق، نیرومند و تفکیک‌ناپذیر از یکدیگر دارند، تمایز قائل شد. بدین‌ترتیب، به اعتقاد اینجانب مهم‌ترین روندهای اصلی تغییرات اجتماعی کنونی ایران عبارتند از: 
  الف. در حوزه هستی اجتماعی: 
    روند تاثیر توسعه‌نایافتگی تاریخی و ساختارهای شبه‌مدرن بر روند حیات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ما 
     روند تاثیر اقتصاد رانتی‌-نفتی بر همه ساختارهای اجتماعی ما 
     جمع شدن نیروهای انقلاب ایران و معتقد به رهبری آن در جبهه واحد جنگ ایران و عراق و ادامه فعالیت‌های آنان بعد از جنگ و تبدیل ایران به یک قدرت نظامی بازدارنده برای دفاع از مرزهای ایران. قابل ذکر است که توان نظامی یک کشور برای دفاع از مرزها و منافع خود از مهم‌ترین عوامل و شرایط ظهور یک دولت مدرن است.
     روند فشار نظام سلطه جهانی بر ایران 
ب. در حوزه آگاهی و نظام‌های معرفتی جامعه: 
     بیگانگی گفتمان انقلاب با سوبژه مدرن و لذا روند جدایی روزافزون گفتمان انقلاب از بخش‌های بسیار وسیعی از جامعه 
     سرعت، شدت و حدت گرفتن روند رشد سکولاریسم و نیهیلیسم مدرن و فروپاشی نظام‌های معرفتی تئولوژیک و سنتی پیشین و افزایش شکاف تاریخی میان نسل‌های جدید با سنت و مآثر تاریخی و افزایش نوعی بی‌هویتی و بی‌ریشگی تاریخی.
    5. برای شخص شما کدام خصوصیت این تغییرات، امیدآفرین و کدام، بیم‌آفرینند؟
از نظر من زنده بودن و پویایی جامعه ایرانی و هوشیاری وجدان تاریخی ایرانیان در شرایط بحرانی و در بزنگاه‌های تاریخی نقطه امید و شکاف میان دو قطب حیات اجتماعی ما، یعنی نوگرایان و سنت‌گرایان و گسست و انقطاع تاریخی روزافزون نسل‌های جدید از سنت و مآثر تاریخی ما و بسط گسترده و عمیق نیهیلیسم از عوامل بیم‌آفرین برای بنده هستند.