اندیشه

محمدرضا بهشتی

محمدرضا بهشتی؛

جایگاه فیشته در ایدئالیسم آلمانی

از دیدگاه فیشته هیچ‌یک از این کوشش‌های کانت برای داشتن یک آموزه‌ی علم کافی نیست. فیشته می‌خواهد خود را به جایی برساند که دانشی داشته باشیم که به‌طورکل دانشِ دانش است. تعبیر علم و دانش به گوش ما ممکن است قدری عجیب به نظر برسد. چیزی که فیشته می‌خواهد به آن برسد قطعاً علم است، علمِ علم است. البته طبیعی است که این دانش دیگر آن دانش تجربی نیست و ممکن است عنوان کتاب با این‌ ترتیب کمی سؤال‌برانگیز شود، چراکه آن دانش، دانشی است که به نحو تجربی و به نحو متأخر به سراغ جهان پیرامون و انسان می‌رود.

  • تراژدی و پدیدارسازی حقیقت ۴ روز قبل

    آیا تراژدی با لذت همراه است؟؛

    تراژدی و پدیدارسازی حقیقت

     خواهید پرسید چرا معرفت لذت‌بخش است؟ چون معرفت آن‌چنان‌که تراژدی به ما می‌آموزد و فلسفه تکرارش می‌کند نوعی گریز از تنهایی است، گریز از انزوا و «شرکت جستن در زندگی دیگران و جهان است». پس لذت تراژیک، زاییدۀ معرفت به رنج‌های آدمی در این جهان خاکی است، وقوف به آن و بیچارگی انسان؛ لکن نشان جسارت و زانو نزدن انسان هم هست.

  • فرشته تاریخ ۱۱ روز قبل

    نقد آرا هگل درباب فلسفه تاریخ؛

    فرشته تاریخ

    هنگامی که همه‌چیز به شیوه هگلی از پیش تعیین شده و گذار از مراحل مختلف تاریخی اجتناب‌ناپذیر اعلام گردیده و وقوع هر رویدادی، حتی نوع جابرانه و ظالمانه آن، برای رسیدن به فرجام نهایی، وآرمانشهر وعده داده شده مثبت و ضروری ارزیابی گردیده، و خلاصه در حالی که همه امیدها و آرزوها به آینده‌یی دور و دراز و خارج از اراده ما واگذار شده، ناگهان بر خلاف همه پیش‌بینی‌ها و حساب و کتاب‌ها، فرشته تاریخ در زمان حال و در «اکنون» ظهور می‌کند و اراده و شعاع تاثیرش تمامی محاسبات و معادلات را برهم می‌ریزد.

  • دقّ‌البابی برباب نامفتوح هجی کردن هگل ۱۳ روز قبل

    حامد صفاریان/ نقدی برترجمۀ علیرضا سیداحمدیان از «خدایگانی و بندگی»؛

    دقّ‌البابی برباب نامفتوح هجی کردن هگل

    وقتی می‌بینیم که مترجم این کتاب از یک سو ترجمه‌ای پراشکال از متن ارائه کرده است که نشان از درماندن او در فهم بسیاری از فقرات متن اصلی دارد، اما ازسوی دیگر تفسیری از همان متن عرضه داشته که در کل منسجم است، ناچاریم حکم کنیم که این دو،، یعنی تفسیر و متن اصلی یا ترجمۀ آن، در دو سوی یک گسست پدید آمده‌اند و بالیده‌اند، و بده-‌بستان مستقیمی میان آن دو درکار نبوده است. به دیگر سخن، فهم مفسر، حاصل پژوهش در منابع ثانوی بوده است نه حاصل اجتهاد در خود متن (یا حداقل اجتهاد در متن به موازات منابع ثانوی).

  • ۱۵ روز قبل

    کاتوزیان در بوته نقد

    کاتوزیان یک هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، روش‌شناسی و در عین حال مجموعه‌ای از نظریات را وارد عرصه سیاسی- اجتماعی ایران می‌کند که گرچه بی‌سابقه نبوده، اما تئوریزه کردن، تکرار مکرر و بازنمایی آنها در زمینه‌های متفاوت هنر، ادبیات، سیاست، اقتصاد، جامعه‌شناسی و تاریخ اهمیت داشته است و کل علوم اجتماعی و سیاسی ایران را متاثر می‌سازد.

  • گفتاری در نسبت فلسفۀ تحلیلی با فلسفۀ اسلامی ۱۵ روز قبل

    گسترش فلسفۀ تحلیلی در جغرافیایی فکری نظیر قم چه تبعاتی خواهد داشت؟

    گفتاری در نسبت فلسفۀ تحلیلی با فلسفۀ اسلامی

    نفس تفکیک فلسفه به قاره‌ای و تحلیلی با راهِ طی‌شدۀ فلسفۀ اسلامی همخوانی ندارد. این تفکیک غربی مبتنی بر تقدم روش و روش‌گرایی نهفته در فلسفه‌های متأخر غربی است؛ چیزی که در روش‌شناسی چندلایۀ حکمت اسلامی بی‌معنی است. تفکیک فلسفۀ اسلامی به چیزی شبیه به قاره‌ای و تحلیلی که در غرب به کار می‌رود، هیچ مابه‌ازایی در تاریخ فلسفۀ اسلامی ندارد.

  • آیا پیامبری موهوم با پیامبر روشن‌بین متفاوت نیست؟ ۱۸ روز قبل

    نقدهایی به ترجمه کتاب «بلاتار، پس از پایان» (۲)؛

    آیا پیامبری موهوم با پیامبر روشن‌بین متفاوت نیست؟

    سینمای بلاتار یا شاید بهتر باشد بگوییم «سینمای زمان بعد»، که در آن داستانها معنای متداول خود را از دست می‌دهند سینمای زندگی است؛ زندگی‌هایی که بلاتار وصف جزئیاتشان را به روایت داستان ترجیح می‌دهد.

  • فیلسوف روشنگر انگلیسی ۲۱ روز قبل

    به مناسبت سالگرد درگذشت برتراند راسل؛

    فیلسوف روشنگر انگلیسی

    در جنگ ویتنام راسل به شدت فعالیت‌های روشنگرانه داشت. قتل‌عام دهشتناک پناهگاه‌ها هنوز اتفاق نیفتاده بود که راسل آن را به همراه پیامدهای نه‌چندان طولانی‌مدت شیطانی آن‌ها پیش‌بینی کرد. اما راسل نتوانست بلشویسم نازیسم و هلوکاست سلاح‌های هسته‌ای و جنگ سرد ناسیونالیسم به‌وجودآمده از تجارت اسلحۀ بین‌المللی و بنیادگرایی ناشی از خلأ حسادت‌آمیز بین ملت‌های فقیر و غنی در سال ۱۹۱۴ را پیش‌بینی کند؛ اما حسی زنده در او می‌گفت که شیوع جنگ به معنای باز شدن درهایی به‌سوی فجایعی عظیم به شکل‌های مختلف می‌باشد و دهه‌های زیادی ادامه خواهد یافت.

  • دگردیسی الگوی سلب مالکیت از توده‌ها در ایران امروز ۲۳ روز قبل

    گزارشی از سمینار «درباره برهه‌های جدید انباشت اولیه»؛

    دگردیسی الگوی سلب مالکیت از توده‌ها در ایران امروز

    در تاریخ اقتصادی صدوپنجاه سال گذشته در برخی از کشورها از رهگذر افزایش نرخ استثمار امکان بزرگ‌شدن کیک تولیدی فراهم شده و استثمارشدگان در درازمدت در اثر برخورداری کلیت جامعه از کیکی بزرگ‌تر به وضعیت مطلق بهتری دست یافته‌اند. آیا در ایران، با توجه به ساختار موجود، می‌توانیم شاهد این تجربه باشیم؟ پاسخ من کاملاً منفی است. ا

  • فلسفۀ اسلامی و دشوارۀ ناسیونالیسم ایرانی ۲۳ روز قبل

    سیری انتقادی در آرای محمد عابدالجابری؛

    فلسفۀ اسلامی و دشوارۀ ناسیونالیسم ایرانی

    با اندکی بدبینی می‌توان یک ناسیونالیسم عربی و ضدایرانی را در نظریات او دید، اما در این مجال قصد دامن زدن به این تنش کهنه را نداریم. جابری به‌مانند جریان‌های امروزی اعتقادش را به حقیقت جهان‌شمول از دست نداد و بر این باور بود که در مقطعی از تاریخ اندیشۀ «عربی» مسئولیت عقل جهان‌شمول و انسانی را بر عهده گرفت، ولی «ارتجاع» ایرانی و گذشته‌گرایی آن، این عقل را به بیراهه کشاند و در نهایت به یک ایدئولوژی قومی تقلیل داد.

  • امکان اندیشیدن به تاریخ ۲۴ روز قبل

    نگاهی به فلسفه تاریخ(۳)؛

    امکان اندیشیدن به تاریخ

    تاریخ را اندیشمندانه فهمیدن میسر نمی‌شود اگر ما مسئلۀ امروز خود را نشناسیم. ما برای نگریستن به هر منظره‎ای نیاز به یک نقطه برای ایستادن و نگاه کردن داریم، برای نگریستن به منظرۀ تاریخ هم جایگاه ایستادن ما فقط و فقط امروز و اینجاست. ما انسان‌هایی هستیم واقع‌شده در قرن بیست‎و‎یک و در این محدودۀ جغرافیایی.

  • چگونه مارکس پس از مرگ تغییر نژاد داد؟ ۲۵ روز قبل

    چرا رنگ پوست کارل مارکس می‌تواند حائز اهمیت باشد؟

    چگونه مارکس پس از مرگ تغییر نژاد داد؟

    من گمان می‌کنم این مسئله که کارل مارکس سفیدپوست بوده یا نه، به دو دلیل توجه‌برانگیز است. اول اینکه باعث به وجود آمدن مسائل مهم و جالبی در حوزۀ هستی‌شناسی اجتماعی می‌شود و دوم اینکه این امکان را مطرح می‌کند که اگرچه مشخصاً مارکسیسم در اروپا به وجود آمد، اما ممکن است هیچ‌گاه سنتی سیاسی که توسط مردمی سفیدپوست کنترل می‌شده، نبوده باشد.

  • معرفت‌شناسی، مسئولیت اخلاقی  و صلح ۲۹ روز قبل

    چگونه به صلح پایدار دست پیدا کنیم؟

    معرفت‌شناسی، مسئولیت اخلاقی  و صلح

    اندیشۀ کانت دربارۀ وضعیت طبیعی بشر ساده‌لوحانه نیست، ولی در عین حال خوش‌بینی به امکان حرکت به سمت کمال و صلح پایدار را از دست نمی‌دهد و تلاش در این راستا را وظیفۀ اخلاقیِ متفکران و اندیشمندان می‌داند. این عناصر و مؤلفه‌های نگرش کانت برای بهبود وضع موجود بسیار مهم است، بنابراین فلسفه‌هایی که در هر یک از این مؤلفه‌ها و عناصر با اندیشۀ کانت زاویه دارند، زمینۀ مناسبی برای بهبود اوضاع ایجاد نمی‌کنند یا حتی شرایط را بدتر می‌کنند.

  • ۳۰ روز قبل

    نقد عرفان‌های نوظهور در یک کتاب منتشر شد

    کتاب «رنسانس قدسی: نقد و بررسی عرفان‌های نوظهور و جنبش‌های نوین دینی (NRM) در جهان معاصر» به قلم محمدحسن یعقوبیان از سوی انتشارات وثوق راهی بازار نشر شد.

  • اندیشه‌ای در سطح اجتهاد ۳۰ روز قبل

    گزارشی از نشست «تامل درباره ایران» (۳)؛

    اندیشه‌ای در سطح اجتهاد

    مفهوم جدید در قدیم. به نظر من این یک تئوری جدید نه در سطح ایران بلکه در سطح جهان است. آن چیزی که ایشان در مورد ملیت و آگاهی ملی مطرح کردند مفهوم جدیدی است. آنچه که ایشان در قالب پارادایم جدید در قدیم مطرح کردند کار جدیدی است. اینجا در حقیقت با نوع جدیدی از ملیت سروکار داریم که شما در اندیشۀ غربی آن را پیدا نمی‌کنید. آنچه که ایشان به‌عنوان ملیت مطرح می‌کنند با آنچه که در غرب با آن سروکار داریم دو چیز کاملاً متفاوتی هستند.

  • تفکر در سایه تفکر ۱ ماه قبل

    گزارشی از پاسداشت مقام رضا داوری اردکانی در کتابخانه ملی؛

    تفکر در سایه تفکر

    فیلسوف جست‌وجوگر است، اندرزگو نیست و لحن پیامبرانه و پیشگویانه و تحکمی نیز ندارد که اگر بخواهد به این سمت برود دیگر فیلسوف نیست. سخن او تلخ نیز نیست زیرا کسانی تمایل به تلخ‌گویی دارند که فکر می‌کنند حقیقت مطلقی را از آن خود کرده‌اند و چون دیگران آن را نمی‌فهمند سخن آنها تلخ می‌شود. فیلسوف ملتزم به اندیشه و به طور مداوم در حال طرح پرسش‌های نو است.

  • تفکر فلسفی در میان مورخان ۱ ماه قبل

    نگاهی به فلسفه تاریخ(۲)؛

    تفکر فلسفی در میان مورخان

    اگر به تمام تلاش‌های مورخان ایرانی-اسلامی با تسامح نگریسته شود چیزی بیش از نزدیک شدن به مرزهای تاریخ تحلیلی نیست، آن‌ها به دلیل روش و هدفی که از آغاز در پیش گرفته بودند اصلاً در پی کسب چنین نگاهی به تاریخ نبودند و نگاه به گذشتۀ آن‌ها صرفاً هدفی غیر‎فلسفی داشت؛ آن‌ها اکثراً در پی ثبت مفاخر شاهان بوده‎اند تا به آیندگان قدرت گذشتگان را گوشزد کنند و به تعبیر اخوان به‌جای شرح‌حال اجتماع مردم، چنین می‎نوشتند که مادیان سرخ‌یال شاهنشاه در فلان شب سه کره تا سحر زایید.

  • ریچارد ولین؛ جدال با مرده‎ریگ فاشیسم در عصر حاضر ۱ ماه قبل

    آیا روشنفکران باید در سیاست مداخله کنند؟

    ریچارد ولین؛ جدال با مرده‎ریگ فاشیسم در عصر حاضر

    نکتۀ اصلی در نقد پست‌مدرنیسم این است که خصومت آن علیه «خرد» و «حقیقت» از لحاظ فکری غیرقابل دفاع و از لحاظ سیاسی دچار ضعف است. عدم اطمینان آن به منطق و مباحثه اغلب به شدت افراطی است که این امر، دل‌مشغولانش را دچار آشفتگی و سوگیری می‌کند که هم از لحاظ اخلاقی و هم سیاسی غیرقابل دفاع باقی می‌ماند.

  • اتویبا و خشونت ۱ ماه قبل

    مقاله ای از کارل ریموند پوپر؛

    اتویبا و خشونت

    عقلگرایی ناکجاآبادی دشمن خویش است. هر اندازه هدف‌هایش خیرخواهانه باشد، نیک بختی نمی‌آورد، بلکه تنها تیره بختیِ زیستن در حکومتی خودکامه، که بخوبی با آن آشناییم، حاصل آنست.

  • ابن سینا مکمل ارسطو ۱ ماه قبل

    خوانش غربیان از ابن‌سینا (۳)؛

    ابن سینا مکمل ارسطو

    از دیدگاه اسکوتوس، ابن‌سینا مکمل سودمندی برای ارسطو به‌حساب می‌آید. ابن‌سینا و ارسطو هردو به تفاوت اوضاع کنونی انسان با وضعیت آغازینش بی‌اعتنا بودند و هیچ‌یک عواقبی را که هبوط آدم بر قوای شناختی‌اش در پی داشت، به رسمیت نشناختند؛ اما بی‌اعتنایی این دو، پیامدهای متفاوتی به دنبال داشت.

  • اشتراوس و روش شناسی فهم فلسفه سیاسی اسلامی ۱ ماه قبل

    روش شناسی فهم فلسفه سیاسی اسلامی؛

    اشتراوس و روش شناسی فهم فلسفه سیاسی اسلامی

    به نظر اشتراوس وجود پدیده «پنهان‌نگاری» در فلسفه سیاسی اسلامی باعث شده تاکنون فهم درستی از آن صورت نگیرد. این پدیده به ما می‌آموزد که برای فهم متون سیاسی کلاسیک نمی‌توان از رهیافت‌های موجود و مسلط «پیشرفت‌گرایی» و «تاریخی‌گرایی» بهره جست، بلکه باید با روش و شیوه «فهم تاریخی واقعی» پیش رفت.