اندیشه

محمدرضا بهشتی

محمدرضا بهشتی؛

جایگاه فیشته در ایدئالیسم آلمانی

از دیدگاه فیشته هیچ‌یک از این کوشش‌های کانت برای داشتن یک آموزه‌ی علم کافی نیست. فیشته می‌خواهد خود را به جایی برساند که دانشی داشته باشیم که به‌طورکل دانشِ دانش است. تعبیر علم و دانش به گوش ما ممکن است قدری عجیب به نظر برسد. چیزی که فیشته می‌خواهد به آن برسد قطعاً علم است، علمِ علم است. البته طبیعی است که این دانش دیگر آن دانش تجربی نیست و ممکن است عنوان کتاب با این‌ ترتیب کمی سؤال‌برانگیز شود، چراکه آن دانش، دانشی است که به نحو تجربی و به نحو متأخر به سراغ جهان پیرامون و انسان می‌رود.

  • تمییز قانون از غیرقانون ۲ ساعت قبل

    فصلی از کتاب منتشر نشده فلسفه علم (۲)؛

    تمییز قانون از غیرقانون

    دانشمندان و فلاسفه در قرن نوزدهم برای تبیین پدیده‌های طبیعی می‌کوشیدند از خصوصیات و توانمندی‌های خود طبیعت استفاده کنند و نه از نیروهای ماورای طبیعی یا قدرت‌های اسرارآمیز آسمانی. در این عصر چنین فرض می‌شد که شناخت علمی یا ادعاهای علم را می‌توان بدون رجوع به عوامل فوق طبیعی و نیروی برتر توجیه یا تبیین کرد، درحالی‌که شناخت‌های مذهبی و الهیات لزوماً بر معرفت فوق طبیعی مبتنی بود؛ بدین‌ترتیب، شناخت علمی از معرفت دینی متمایز شده بود.

  • بازگشت به معنای عرفانی ابن‌عربی از انسان کامل ۶ روز قبل

    چالش «الانسان الکامل» در عرفان آندلسی- اسلامی (۲)؛

    بازگشت به معنای عرفانی ابن‌عربی از انسان کامل

     ابن‌عربی تأکید دارد که وحدت در کاملیت انسان باعث هدایت عالم می‌شود و ما اگر با چنین فرضی عالم را به هیمنۀ انسان کامل بدانیم، پس دیگر چه جای وحدت و هدایت؟ دیگر چه بنیه‌ای دیگر بنیه را هدایت کند؟ به همین عنوان است که ابن‌عربی یکی از مترقی‌ترین اصول آنتروپولوژی دینی را ارائه داده و نیاز تکامل اندیشه، اخلاق و رهایی در دریای معرفت‌شناسی الهی را در درک صحیح از عالم و خلق و سپس هدایت به اشاره خداوند و بازگشت به حقیقت وحی دانسته است.

  • قانون و نظریه در علم ۸ روز قبل

    فصلی از کتاب منتشر نشده فلسفه علم (۱)؛

    قانون و نظریه در علم

    گاهی گزاره‌های عمومی وجود دارند که گرچه بر اساس استقراء تعمیم یافته‌اند، اما متفاوت از قوانین علمی هستند، مثل همۀ زاغ‌ها سیاهند؛ اگرچه این گزاره هم عمومی و هم ابطال‌پذیراست، اما یک قانون علمی یا طبیعی تلقی نمی‌شود، چون بین «زاغ» و رنگ «سیاه» تنها رابطه‌ای که وجود دارد رابطۀ «اسنادی» است و نه رابطۀ علّی.

  • آنتروپولوژی دینی از وحی تا اوراق محی‌الدین ابن‌عربی ۱۶ روز قبل

    چالش «الانسان الکامل» در عرفان آندلسی- اسلامی (۱)؛

    آنتروپولوژی دینی از وحی تا اوراق محی‌الدین ابن‌عربی

    اصولاً «معنای انسان کامل در متون اسلامی به دو وجه قابل بررسی است، یکی بحث خلیفة‌الله و دیگر در امر عبدالله (گاهاً آن را مافوق خلیفه می‌دانند)؛ هر دو به ظاهر یک ریشۀ مشترک دارند، اما نوع پردازش و استفادۀ قرآن حکیم از دو مفهوم فوق کاملاً به دلیل و برهان نقلی و عقلی است. خلیفه‌ای که از آن در معرفی سکنات داوود نبی (ع) مورد استفاده قرار گرفته است در لابه‌لای واژگان آیه مشخص است؛ داوری به‌حق در میان مردم، پیروی نکردن از هوی و هوس (طاغوتی نشدن-تبه غریزه). اما آنچه که در مورد مقام عبودیت ارائه شده، حقیقتی بالاتر و ورای تیپولوژی‌های حکومتی، اجتماعی و سیاسی است، چیزی با بن‌مایه‌های عرفانی و عبادی.

  • چرا فلسفه جهانی است؟ ۱۹ روز قبل

    گزارشی از سخنان غلامحسین ابراهیمی دینانی در روز جهانی فلسفه (۲)؛

    چرا فلسفه جهانی است؟

    چرا فلسفه جهانی است، زیرا پرسش‌های فلسفی عام است. فلسفه بدون پرسش، فلسفه نیست. ملتی که پرسش ندارد، فلسفه نمی‌فهمد. فلسفه با پرسش پدید می‌آید و پرسش نیز فقط از انسان است. خداوند می‌فرماید «إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأرْضِ خلِیفة»، من خلیفه در زمین خلق کرده‌ام. خلیفه یعنی مظهر کامل خداوند و هیچ موجودی به غیر از انسان مظهر کامل خداوند نیست.

  • ثقیل بودن موسیقی ایرانی یا سطحی‌نگری فرهنگی ۱۹ روز قبل

    نگاهی به کارکرد روان‌شناختی موسیقی ایرانی(۲)؛

    ثقیل بودن موسیقی ایرانی یا سطحی‌نگری فرهنگی

    عنوان غمگینی یا ثقیل بودن موسیقی ایرانی مطلبی مردود و سطحی و دور از واقعیت است که ناشی از عدم درک صحیح و انتظار نابجا و آن‌چنانی از موسیقی است. از طرفی باید به این اصل مهم توجه کرد که عامۀ مردم نه تنها در زمینۀ موسیقی، بلکه در آموزش اخلاق و رفتار اجتماعی سیاسی، اقتصادی، روانی خانوادگی و ... اگر آموزش و راهنما و روشنگر نداشته باشند، غالباً دچار کج‌روی و بدآموزی خواهند شد، زیرا اکثر مردم به‌سوی سهل‌انگاری و سطحی‌گرایی میل دارند.

  • نئولیبرال‌های ما و جهان ۲۰ روز قبل

    تحلیل‌اباذری ازظهور ترامپ در روز جهانی فلسفه (۱)؛

    نئولیبرال‌های ما و جهان

    نئولیبرال‌ها معتقدند دولت باید از خود خلع ید کند، یعنی تمام دارایی‌های دولتی را خصوصی کند. آنها معمولا از دارایی‌های دولتی یاد می‌کنند و فراموش می‌کنند که این دارایی‌ها متعلق به تمام مردم است و دولت تنها وکیل مردم برای اداره آنها است. آنها می‌گویند دولت تاجر خوبی نیست و باید خصوصی‌سازی شود. آنها دولت‌ها را بعد از جنگ ترغیب به خصوصی‌سازی کردند و به همین سبب در قانون اساسی نیز تغییراتی دادند.

  • توهم اندیشه چگونه به وجود می‎آید؟ ۲۱ روز قبل

    نقدی بر اندیشه‎سازی و سیاست‎گذاری؛

    توهم اندیشه چگونه به وجود می‎آید؟

    اندیشه را چه کسی می‌تواند تولید کند؟ آیا یک سیاست‎مدار، مدیر، ورزشکار، هنرپیشه، متخصص، استاد دانشگاه، فیلسوف، عالم، نخبه، انتلکتوئل، یا اعضای گروه‎های دیگر اجتماعی می‎توانند یک «اندیشه» را ایجاد کنند؟ تمام این گرو‎‎ه‎های اجتماعی مختلف فقط در یک بُعد تخصص دارند و مسلماً آن نگاه تخصصی و عدم احاطه به جنبه‎های دیگر علم، مانع از پرورش یک اندیشه خواهد شد.

  • تهی از هویت ۲۲ روز قبل

    ایدۀ ویرانگی و کاربست آن در نقد پدیده‎های شهری با تأکید ویژه بر «پل طبیعت»؛

    تهی از هویت

    چیزهای خراب‌شدنی در آغاز و همواره ظاهری تمیز دارند و به ویرانه‎ها بی‎شباهتند. من تلاش‎های زیباسازانۀ اخیر در شهر تهران همچون پل طبیعت را از جنس «خراب بودن» می‎دانم که در آن دیگر هیچ نشانی از اندکی قدیم، پیر و ویران بودن (این عناصر هویت‎بخش) نیست و بناهایی مشابه با آن، با ولع و حرص نوکیسه‎مآبانه به پدیده‎های «به‎روز» و «فناوری»، دقیقاً همان سنت‎های هویت‎بخش (یا به تعبیر استاد هلندی‎ ایرانی بودن‎شان) را نابود می‎کنند.

  • ۲۳ روز قبل

    بیست و دومین نمایشگاه مطبوعات و خبرگزاری‌ها برگزیدگان خود را شناخت

    شورای هماهنگی تشکل‌های مطبوعاتی در آیین اختتامیه بیست و دومین نمایشگاه مطبوعات و خبرگزاری‌ها، غرفه‌ و رسانه‌های برتر این نمایشگاه را معرفی کرد.

  • ۲۳ روز قبل

    موتمن: فیلمسازان ما به جهان‌بینی نیاز دارند / نمی‌توانیم فقط با کتاب‌ خواندن فیلمساز شویم

    فرزاد موتمن از کارگردانان سینمای ایران، در آیین روز «کتاب و سینما» با تاکید بر این‌که فیلمسازان ما به جهان‌بینی نیاز دارند، گفت: سینمای ما بیش از هر چیزی از فقدان جهان‌بینی رنج می‌برد؛ ما غالبا اعتمادبه‌نفس لازم برای این‌که خودمان را بسازیم و درباره جهانی که در آن زندگی می‌کنیم ایده‌هایی داشته باشیم، نداریم و این مساله برای کسی که می‌خواهد کارگردان یا فیلمساز شود مهمترین نکته است.

  • جوک‌ها از مسائل مهم زندگی می‌گویند ۲۳ روز قبل

    بررسی ابعاد اجتماعی جوک گفتن‌های مجازی و فرهنگ آن در جامعۀ ایران؛

    جوک‌ها از مسائل مهم زندگی می‌گویند

    زبان طنز و زبان جوک، درعین‌حال، جدی هم هست؛ فکر نکنید چون جوک است، بی‌معناست، چون جوک است جدی نیست، گفتم که این اتفاقاً بیانگر عینیت‌های زندگی است، بیانگر دیدگاه‌های ما است، بیانگر این است که چه مسائلی برای ما مهم است. جوک‌ها مسائل مهم زندگی را می‌گویند. حتی بیانگر طرز تفکر ما و این نکته هستند که ما با چه مخالفیم.

  • مسئلة تقلیل‌یافتگی شناخت مردم از موسیقی ۲۸ روز قبل

    نگاهی به کارکرد روان‌شناختی موسیقی ایرانی(۱)؛

    مسئلة تقلیل‌یافتگی شناخت مردم از موسیقی

    بنا به عقیده‌ای سطحی و عامه‌پسند، موسیقی برابر است با ابزار و ابراز شادمانی و مفهوم شادی نیز برای عوام فقط دست زدن و پایکوبی و یا حرکات تند و پرسروصدا تلقین گردیده است. متأسفانه گاه حتی از زبان دانشگاهیان نیز مفاهیمی از همین دست شنیده می‌شود؛ به طور مثال، چندی پیش جامعه‌شناسی که در همایشی در مورد انتقال فرهنگ‌های مفید داد سخن می‌داد، مفیدترین موسیقی را موسیقی پرانرژی جاز و پاپ می‌دانست که غربیان و به خصوص آمریکایی‌ها با تیزهوشی از سرزمین آفریقا کسب کرده‌اند؛ و موسیقی ملی (ایرانی) را با لحن استهزاآمیز با دلِی دلِی خواندن و گرفتن زانوی غم به بغل، بازتاب شکست‌ها و غم‌ها و مصائب دوران حافظ و سعدی و مولانا قلمداد می‌نمود

  • ۱۰ نکته درباب منشورات فردیدی ۲۹ روز قبل

    محمد رجبی دوانی؛

    ۱۰ نکته درباب منشورات فردیدی

    تفکر فردید پرسش از ماهیات امور بود و نه صدور دستورالعمل و ارائۀ سیستم که این را آخرین مرحلۀ انحطاط متافیزیک در عصر ایدئولوژیک می‌شمرد. لذا مجموعاً وجوه سلبی بر جهات ایجابی او می‌چربید و ناظر به نقد گذشته و حال متافیزیک غرب بود که از آن به دیروز و امروز تعبیر می‌کرد و شامل سیر فلسفه در یونان و عالم اسلام و قرون‌وسطا و دوران جدید می‌شد.

  • امر اجتماعی با نگاه به نظریه انتقادی دولت ۱ ماه قبل

    گزارشی از سمینار «امر اجتماعی چیست؟» (۲) ؛

    امر اجتماعی با نگاه به نظریه انتقادی دولت

    اگر بخواهیم نظریه انتقادی دولت را به عنوان یک تراکم‌یافتگی وضعیت اجتماعی تدوین کنیم، باید بتوانیم پس پشت این نگاه نیروهای متکثری را که از پایین حرکت می‌کنند، به بازی‌گیریم و صحنه را از نو بیاراییم و ببینیم چه نیروهایی در حال عمل کردن هستند و این نیروها چگونه پس زده و به زیر برده شده‌اند و چگونه سوژه‌سازی شده‌اند تا کسی مثل آقای سریع‌القلم بگوید ما همچنان در وضعیت قبیله‌ای هستیم.

  • انسان مدرن غربی در مواجهه با عشق ۱ ماه قبل

    ترجمه بخش پایانی کتاب «مولوی: عارف ایرانی» رضا آراسته(۲)؛

    انسان مدرن غربی در مواجهه با عشق

    فروم و مولوی هر دو افرادی مهاجر بودند از دست نیروهای وحشی مغول و نازی و این جدایی از موطن، موجب تماس بیشتری با گروه‌های متعدد و شیوه‌های متعدد حیات شده است و مجالی برای استخراج مسائل مشترک وجود انسانی فراهم آورده و ایمان آن‌ها را به واقعیت انسانی جهانی و قابلیت انسان در خلق نمادها بیشتر کرده است. به نظر این دو فرد بزرگ، در هر زمان و مکانی، آدمی از دردهای یکسانی رنج برده است: فقدان ارتباط درست با دیگران و جهان.

  • قبض و بسط جامعه ۱ ماه قبل

    گزارشی از سمینار «امر اجتماعی چیست؟» (۱) ؛

    قبض و بسط جامعه

    به هنگام اندیشیدن به امر اجتماعی یکی از آغازگاه‌های نامناسب که به طرح معماهای لاینحل و اتلاف وقت منجر می‌شود، فرد است، خواه به معنای زیست‌شناختی و روان‌شناختی و خواه در مقام فاعل شناسایی یا خاستگاه مطلق اندیشه و عمل در معنای مورد نظر دکارت. وقتی با فرد منزوی شروع می‌کنیم، با معمای لاینحل دیگران یا اگوهای دیگر مواجه می‌شویم و کارمان به فلسفه‌بافی‌های بی‌سرانجام می‌انجامد و از اندیشیدن به امر اجتماعی بازمی‌مانیم.

  • مولوی و وضعیت انسان مدرن ۱ ماه قبل

    ترجمه بخش پایانی کتاب «مولوی: عارف ایرانی» رضا آراسته(۱)؛

    مولوی و وضعیت انسان مدرن

    فروم و مولوی هر دو خود را در فرآیند پویا و تکاملیِ زندگی ملاحظه کرده‌اند. آن‌ها با فروید متفاوت‌اند که انسان را چونان موجودی منفرد و ایزوله می‌بیند و سپس انسان‌های بیمارِ فرهنگ خودش را مطالعه می‌کند و آن را به انسان بماهو تعمیم می‌دهد. فلسفه‌ی مولوی و فروم خودش را مشغول انسان در حوزه‌ای مشخص نمی‌کند، بلکه انسان را برحسب غایت فرجامینش لحاظ می‌کند در نسبت با وجودش، رشد بالقوه‌اش و در این باور که «بشر همان نوعِ بشر است.»

  • شرح کوتاهی دربارۀ آیرونی نزد سورن کیرکگور ۱ ماه قبل

    منوچهر آشتیانی؛

    شرح کوتاهی دربارۀ آیرونی نزد سورن کیرکگور

    هگل حق داشت وقتی پیامبرانه می‌گفت «تاریخ همواره دو بار روی می‌دهد» و مارکس به‌حق در تکمیل بیان استاد خود می‌افزود: آری، اما بار اول جدی و تراژیک، ولی بار دوم شوخی و آیرونیک. با تفسیر دقیق‌تر و صادقانه‌تر این جدی و آن شوخی دیگر، تکلیف تفکر اصیل فلسفی و عرفانی در دوران کنونی تاریخ بشریت معلوم است. احتمالاً شوخی‌ترین جدی همان است که هستی تاریخ جهان و جهان تاریخ با انسان‌ها نموده است و می‌نماید.

  • نشانه‌کاوی تاریخ، رویکرد گفتمانی به بازتولید نشانۀ تاریخی ۱ ماه قبل

    گزارشی از نشست «نشانه‌شناسی تاریخ» (۱۱)؛

    نشانه‌کاوی تاریخ، رویکرد گفتمانی به بازتولید نشانۀ تاریخی

    نشانه در بستر تاریخ تحت تأثیر گفتمان معنادار می‌شود و برای یافتن و کشف معنای نشانه باید به کردار اجتماعی و کردار گفتمانی و متن حاصل از تجدید نشانه‌ها اشراف داشت. با واکاوی خوانش‌های گوناگون از مناسبت غدیر در سال‌های بعد از انقلاب دریافته شد که مفهوم عید غدیر در سال‌های مختلف به‌مثابه دالی پیرامونی برای تولید معناهای جدید در مسیر هویت‌بخشی به دال‌های گفتمانی به کار گرفته شده است.