فرهنگ امروز/ مجید صحاف [1]: اندیشه انقلاب اسلامی که بازتعریفی از اسلام ناب در عصر معاصر است، بر منش و نگرشی فرهنگی مبتنی است که از قلمرو جغرافیایی ایران پا فراتر نهاده و تأثیرات مختلف و قابل احصایی بر تمامی ساحت‫ها در عرصه‫های منطقه‫ای و جهانی پدید آورده است.

با این حال وجه ممیزه و بارزی که جهان غرب را بدان حساس و غیرباور کرده، شیوه نوینی از «زیست فرهنگی» است که به عنوان اندیشه‫ای نو در سطح جهانی در حال نفوذ است. البته فی‌الحال چنین ادعا نمی‫شود که این رویکرد فرهنگی بر رویکردهای جهانی غلبه یافته و مورد پذیرش و حتی الگوگیری است، بلکه منظور بیان این واقعیت است که انقلاب اسلامی توانسته است سبکی نو در فرهنگ عرضه کند که فرهنگ غرب در برابر آن احساس خطر کرده و از همین رو با تمام توان و امکانات برای تضعیف پایه‫های این فرهنگ اسلامی ـ ایرانی به میدان کارزار آمده است.

«شبیخون فرهنگی»، «تهاجم فرهنگی»، «جنگ نرم» و مفاهیمی از این سنخ که به فرموده رهبر انقلاب واقعیتی غیرقابل انکار است، امروز به عنوان اصلی‌ترین و درازمدت‫ترین اهرم فشار به جمهوری و انقلاب اسلامی است. وظایف دستگاه‫ها و متولیان فرهنگی نیز در این آفند و پدافند فرهنگی، هم‫افزایی و نگاه درون‫زا به ظرفیت‫ها و امکانات برای مقاوم‫سازی ریشه‫ای و بنیادین فرهنگ اسلامی ـ ایرانی و نگاه قرارگاهی به مقوله فرهنگ است.

از همین رو رهبر انقلاب با درایت و هوشمندی همیشگی خود مفهوم «قرارگاه فرهنگی» را مطرح کردند و مهم‌ترین اولویت‫های کاری و سیاست‫های این قرارگاه فرهنگی را «استفاده کامل و کارآمد و هم‌افزا از همه‌فرصت‌ها و ظرفیت‌ها»، «مهار تهدیدها و آسیب‌ها با نگاه حکیمانه و معقول» و «مواجهه هوشمندانه با معارضه‌های مهاجمان و ستیزه‌گران» بر شمردند.[[2]]

مفهوم «قرارگاه فرهنگی» که اولین بار در سال 1384 از سوی رهبر انقلاب مطرح شد، بدون شک عنوانی متقن و راهبردی است که ایشان به منظور ارتقای معرفت فکری متولیان عرصه فرهنگ در شناسایی جایگاه و عرصه عمل هر یک از دستگاه­های درگیر در موضوع فرهنگ، بیان داشته‫‫اند.

شاید تعبیر «قرارگاه» که یک اصطلاح جنگی و نظامی است به بعضى گوش‫ها سنگین باشد اما «واقع قضیه این است که کارزار فرهنگى از کارزار نظامى اگر مهم‌تر نباشد و اگر خطرناک‌تر نباشد، کمتر نیست»[[3]] در واقع قرارگاه به لحاظ معرفت‫شناسی مرکزی است که با هدف متمرکزسازی و نظارت تحت شبکه‫ای واحد، مسئولیت هدایت و راهبری فکری ـ عملیاتی کلیه مجموعه‫های مرتبط با حوزه فعالیت (و نه وابسته به خود)[[4]] را دارد. مع‫الوصف «قرارگاه فرهنگی» وظیفه دارد با بهره‫گیری از تمامی ظرفیت‫های ساختاری و کارکردی موجود در کشور، با مهندسی هوشمندانه فرهنگی جهت تدوین قواعد و مقررات فرهنگی، سیاست‫گذاری کرده و ارگان‫ها و متولیان مربوطه را مأمور به اجرای این سیاست‫ها نماید.

نهاد؛ قرارگاه راهبردی کتاب و کتابخوانی

نهاد کتابخانه‫ها مطابق با رسالت ذاتی خود در «ترویج و تعمیق فرهنگ کتابخوانی» و «ارتقای آگاهی عمومی جامعه از طریق همگانی­سازی و عمومی­سازی دانش»[[5]]، به عنوان یكی از متولیان فرهنگی و مراكز مهم و زیرساختی تحول و پیشرفت محسوب می‫شود که مطابق با «سند چشم انداز 20 ساله» کشور، جامعه ایرانی را با اتکا بر تولید دانش بومی و ارتقای سطح فرهنگ عمومی در مسیر پیشرفت و تعالی راهبری می‫کند.[[6]] پیشرفتی كه لازمه آن داشتن جامعه‌ای متفكر است كه بتواند الگویی بومی در جهت تقویت مولفه‌های ایرانی ـ اسلامی ارائه دهد و این امر تنها با بسترسازی مناسب برای ترویج فرهنگ كتابخوانی و ارتقای مطالعه مفید محقق می‌شود.

با نگاه به کارکردهای مستمر و فعال نهاد کتابخانه‫ها در طراحی و برنامه‫ریزی در عرصه کتاب و کتابخوانی که از سویی مبنای عمل در حوزه علم، آموزش و تحقیق و پژوهش می‫باشد و از سوی دیگر در ارتقای هرم علمی کشور مطابق با سیاست‫های علم و فناوری [[7]] نقش ویژه‫ای دارد، از اهمیت راهبردی این نهاد حکایت دارد. در این زمینه جایگاه، نقش و مأموریت‌های نهاد کتابخانه‫ها [[8]] رسالتی است که بر عهده دیگر نهادهای کشور ـ به صورت متمرکز و تخصصی ـ گذاشته نشده است. لذا ویژگی‌های ذاتی و کارکردی نهاد در عرصه فرهنگ در جهت ترویج فرهنگ کتابخوانی و ارتقای فرهنگ عمومی جامعه و با هدف ِغاییِ «رسیدن به حداقل 10 برابر مطالعه سال پایه در سال 1404»[[9]] و «دستیابی به جایگاه ممتاز در جهان از نظر سرانه مطالعه و به خصوص مطالعه مفید»[[10]] و با اهدافِ کلانی چون:

• بسترسازی در جهت تحقق اهداف و سیاست‫های نظام فرهنگی كشور
• ارتقای تعاملات فکری و عملی در راستای تولید علم [[11]]
• تقویت خلاقیت اجتماعی عموم افراد [[12]]
• كاهش فاصله طبقه فرهیخته و طبقه عامه [[13]]
• تحقق عدالت اجتماعی در عرصه فرهنگ از طریق توزیع عادلانه امكانات و برنامه‌های فرهنگی
• ایجاد پویایی فكری و اجتماعی در جامعه

و اهداف نهایی:

• نهادینه­ كردن مطالعه مفید به عنوان یك ارزش و عادت عمومی در جامعه [[14]]
• طراحی مدل بومی مطالعه در کشور
• توسعه و ترویج فرهنگ كتابخوانی به تناسب اقتضائات، نیازها و خلاهای فرهنگی كشور
• هدایت محتوای مطالعه آحاد جامعه [[15]]
• توجه به مطالعه غیردرسی و مفید در روند آموزش رسمی کشور [[16]]

و اهداف عملیاتی:

• بسترسازی برای تولید علم و بومی‌سازی آن از طریق توسعه سخت‌افزاری و نرم‌افزاری كتابخانه‌ها به مثابه قطب‌های پژوهشی
• آگاهی­‌بخشی، اطلاع‌­رسانی و ارتقای سطح فکری جامعه از طریق دسترسی سریع، آسان و عادلانه‌ به منابع اطلاعاتی مورد نیاز با توجه به اقتضائات سنی، فرهنگی، جغرافیایی و جسمی [[17]]
• هدایت‌کننده‌ اوقات فراغت و توسعه دهنده‌‌ فرهنگ مطالعه و كتابخوانی با هدف جذب فراگیر مخاطب به‌ویژه کودکان، نوجوانان و جوانان [[18]]
• آموزش مادام‌العمر افراد جامعه از طریق تعامل با نهادهای آموزشی و تسهیل در چرخه‌ دانش با تأمین منابع اطلاعاتی [[19]]

در راستایِ سیاست‫های کلانِ:

ـ «مدیریت مطالعه و خدمات کتابداری و اطلاع­رسانی به تمامی مخاطبان برای دانش پایگی و بصیرت جامعه» [[20]]

ـ ارتقای هویت اسلامی ـ ایرانی با غنی کردن مجموعه­‌سازی منابع اطلاعاتی

ـ ترویج فرهنگ مطالعه اثربخش در حوزه­های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تبدیل شدن فرهنگ مطالعه به یک فضیلت فردی و اجتماعی.

ـ تقویت­كننده ‌«‌‌‌مؤلفه‌های هویت ملی ایرانیان»، حافظ و انتقال‌دهنده‌ ارزش‌های دینی و فرهنگی در برابر از‌ خود بیگانگی فرهنگی و گسست نسل‌ها [[21]]

و همچنین در اختیار داشتن زیرساخت‫ها، منابع و امکانات [[22]]، و انجام فعالیت‌های سخت‫افزاری و نرم‌افزاری، از جایگاه استراتژیک نهاد کتابخانه‫ها در عرصه فرهنگ و لزوم تبدیل شدن آن به قرارگاه فرهنگی حکایت دارد.

این درحالی‫است که رهبر انقلاب در دیدار با دبیرکل و معاونان نهاد کتابخانه‏ها در تاریخ 9/12/89 برنامه‏ها و فعالیت‏های نهاد در جهت اهداف پیش‫بینی شده تأکید داشتند. از همین رو نهاد کتابخانه‫های عمومی به عنوان «خاکریز فتح نشده فرهنگی» نظام، از یک سو برای تحقق افق «قرارگاهی» خود و از سوی دیگر به منظور دستیابی به «جامعه دانش­بنیان، عدالت­محور و برخوردار از انسان­های شایسته و فرهیخته و نخبه» [[23]] باید سیاست‫ها و راهکارهای عملیاتی زیر را مطمح نظر قرار دهد:

1. استفاده كامل و كارآمد و هم‌افزا از همه فرصت‌ها و ظرفیت‌های سخت‫افزاری و نرم‫افزاری و منابع انسانی [[24]]
2. «مهار تهدیدها و آسیب‌ها با نگاه حكیمانه و معقول» [[25]]
3. «مواجهه‌ی هوشمندانه با معارضات مهاجمان و ستیزه‌گران» [[26]] در جهت جلوگیری از «تاریخ‏سازی جعلی و ترویج ضد ارزش‏ها» [[27]] در عرصه فرهنگ و کتاب و کتابخوانی
4. پایش پیشرفت‫های فرهنگی کشور هم در عرصه کتاب و کتابخوانی و هم در عرصه‫های مرتبط با این فضا
5. نقش‫پذیری تسهیل‫گرانه، مکمل و الهام‫بخش در«فعالیت‫های خودجوش و فراگیر مردمی ـ خصوصاً جوانان مومن و انقلابی ـ» [[28]] در عرصه‫های فرهنگی و کتابخوانی
6. مهندسی فرهنگی و تحول و نوسازی در ارائه خدمات عمومی و تخصصی
7. برخورد فعال و مبتکرانه نسبت به بندهای اسناد بالادستی نهاد کتابخانه‫ها [[29]] با نگاه به سند چشم‏انداز بیست ساله کشور، سیاست‏ها و برنامه های پنجم توسعه، سیاست‏های علم و فناوری .
8. پشتیبانی و تخصیص منابع و ظرفیت‫های سخت‫افزاری و نرم‫افزاری [[30]]
9. رفع نواقع ساختاری و اصلاحات زیربنایی [[31]]
10. شناسایی و احصای تمامی ظرفیت‫ها، منابع، امکانات موجود برای تحول و حل مسائل کتابخوانی در کشور
11. طراحی نظام تخصیص، اجرا و ارزیابی فعالیت‫های فرهنگی ـ ترویجی کتابخوانی در کشور
12. برنامه‫ریزی راهبردی و عملیاتی در جهتِ رسیدنِ مجموعۀ نهاد به سمت فرصت­مداری، ثبات، آینده­نگری و اتخاذ تصمیم‫های استراتژیكی.
13. شناسایی مولفه‫های حرکت جهادی نهاد به سمت «نهاد ِ تراز راهبردی کتاب و کتابخوانی» در کشور
14. تدوین و اجرای پیوست‫های فرهنگی طرح‫های کلان و راهبردی در حوزه کتاب و کتابخوانی
15. تدوین پیوست جامع فرهنگی در حوزه کتاب و کتابخوانی

شاخص‫ها و ویژگی‫های قرارگاهی نهاد‫ کتابخانه‫ها

رهبر معظم انقلاب اولین بار در تاریخ 13/10/84 در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی عنوان «قرارگاه اصلی فرهنگی» را برای این شورا مطرح کردند و در همان بیانات و بیانات سال‫های بعد شاخص‫ها و ویژگی‫های «قرارگاه فرهنگی» را تبیین نمودند.

با توجه به آنچه در بخش قبلی نسبت به ضرورت نگاه قرارگاهی به نهاد کتابخانه‫ها گفته شد، در این بخش ویژگی‫ها، ظرفیت‫ها، فرصت‫ها، امکانات و منابع نهاد کتابخانه را ـ با نگاهی آسیب‫شناسانه ـ با شاخص‫های مطرح شده از سوی رهبر انقلاب بررسی کرده و بر ظرفیت بالقوه و غنی نهاد به عنوان قرارگاه استراتژیک فرهنگ تاکید خواهد شد.

1. فعال، زنده، پویا و با نشاط

دوری از یک‌جانشینی در فکر و هدف و عمل، که انباشتگی راهبردی و عملیاتی را به دنبال خواهد داشت از جمله ویژگی‏های یک نهاد پویا و زنده است. چه آنکه نهاد کتابخانه‏‫ها به گواه اسناد بالادستی آن [[32]] و با توجه به «عاملیت» ذاتی در عرصه کتاب و کتابخوانی، ماهیتی پیشرونده و درون‏‏زا دارد. این رویکرد، نهاد را از عنصری منفعل که صرفا از برنامه‫‫های توسعه بهره‫مند می‫شود، خارج می‫کند و جایگاه آن را به فاعل توسعه (و نه عامل توسعه) ارتقاء می‫بخشد. از همین رو مصداق پویایی و «توقف‫ناپذیری» [[33]] و «شبیه بودن به کار صدا و سیما» [[34]] در کلام و مطالبه رهبری است که اگر به توقف و رکود بینجامد، در عصر انفجار اطلاعات و تحولات سریع علم و فناوری و ذائقه و انتظارات مخاطبین، به فرموده رهبر انقلاب «از شما عبور می‫کنند و شما مجبورید بدوید.» [[35]]

سوی دیگر این پویایی و پیشروندگی مربوط به عوامل و شاخص‫هایی [[36]] است که «قابلیت» نهاد را برای دستیابی و تحقق اهداف و وظایف و «عاملیت ذاتی» آن یاری می‫کنند. هرچند به استناد آمارهای ارائه شده رشد این شاخص‫ها دلیلی بر فعال و پویا بودن این نهاد فرهنگی می‫باشد اما برآیند بیرونی آن در جامعه و واقعیتی که در این زمینه وجود دارد، حکایت از عدم مطلوبیت وضعیت کتابخوانی و عدم تحقق رسالت ذاتی نهاد در جامعه می‫باشد. گواه این مدعا را می‫توان در تعداد اعضای کتابخانه‫ها [[37]] شمارگان کتاب در سال‫های اخیر [[38]] و عدم علقه به گفتمان کتاب و کتابخوانی در کشور مشاهده کرد. چه آنکه رهبر انقلاب نیز در دیدار با کتابداران و مسئولان کتابخانه‫ها در تاریخ 29/4/90 پس از شنیدن آمارهای ارائه شده از سوی مسئولین مربوطه، فرمودند: «ما در کشورمان، در جامعه خودمان، از واقعیتى که در این زمینه وجود دارد، راضى نیستیم. بله، درست است؛ امروز حجم کتاب‫هایی که تولید می شود، با گذشته خیلى تفاوت کرده است؛ گاهی چند برابر کتاب منتشر می‫شود یا تیراژ کتاب‫ها بالا می‫رود؛ لیکن این کافى نیست؛  این‫ها براى کشور ما خیلى کم است».

2.‫ ساختار سازمانی بر اساس مدل رهبری و فرماندهی:

توجه و پیاده‫سازی مدیریت دانش در ساختار نهاد کتابخانه‫ها و بازتعریف و بازطراحی فعالیت‏های فرهنگی نهاد مبتنی بر الگوی فعالیت قرارگاهی، و شناسایی مولفه‫های حرکت جهادی نهاد به سمت «نهاد ِ تراز راهبردی فرهنگ کتاب و کتابخوانی» در کشور از جمله عواملی هستند که بر بهبود ساختار سازمانی مبتنی بر مدل راهبری و عملیاتی و افزایش بهره‫وری آن تاثیر می‫گذارد.

اما متاسفانه مشکلات ساختاری و کثرت ساختاری در زیر مجموعه نهاد [[39]]، ذات راهبردی و متقن ِ فرهنگی ِ آن را کم‫اثر در عرصه فرهنگ ـ خاصه کتاب و کتابخوانی ـ کرده است.

از سوی دیگر «نیروی انسانی» و «کتابداران» به عنوان مهمترین سرمایه و رکن اساسی نهاد، در ساختار سازمانی آن و در جهت تحقق «قابلیت و عاملیت» نهاد در عرصه فرهنگ کتابخوانی نقش مهمی دارند. اما از حیث استاندارد‫های شاخص نیروی انسانی ـ که با استاندارهای قابل قبول فاصله بسیار دارد [[40]] ـ در توزیع مناسب، متناسب و اثربخش نیروی انسانی با توجه به شاخص اعضا و درجه کتابخانه‫ها و همچنین جنسیت کتابداران، تاکنون دارای نقص دستورالعملی بوده که این نقیصه نیز در حال پیگیری و اصلاح می‫باشد.

3. تعامل با سایر نهادهای متولی عرصه فرهنگ و پرهیز از موازی‌کاری‫

نگاه قرارگاهی به فرهنگ ـ به صورت کلان ـ و فعالیت‫های فرهنگی ـ به صورت خاص ـ اقتضا می‫کند از ایجاد آفتی به نام «موازی‫کاری» که مبتلابه اکثر دستگاه‫ها و ارگان‫های متولی فرهنگ است، جلوگیری شود. به واقع اصلی‫ترین مزیت قرارگاه فرهنگی، نگاه جبهه‫ای به عرصه فرهنگ، ایجاد هماهنگی و هم‫افزایی در عناصر و دستگاه‌های فرهنگی جبهه انقلاب و به تبع آن، حذف کارهای موازی غیرضروری و اجتناب از خنثی‫سازی کارهای یکدیگر و یا شکل‫گیری رقابت‫های ناسالم و تضعیف‫کننده است.

در عرصه کتاب و کتابخوانی سازمان‫ها و دستگاه‫های اجرایی و مراکز پژوهشی مختلفی با صرف هزینه‫های اضافی به فعالیت‫های جزیره‫ای می‫پردازند که برآیند این موازی‫کاری‫ها، افت کیفیت برنامه‫های راهبردی و فرهنگی کتابخوانی در کشور، استفاده غیرموثر و ناکارآمد از اعتبارات و هدر رفتن بودجه‫های تخصیص‫یافته، کاهش اقبال عمومی به فعالیت‫های جزیره‫ای انجام شده، و در نهایت عدم کارآیی مناسب طرح‫ها و برنامه‫ریزی‫های حوزه کتاب و کتابخوانی می‫شود. از همین رو لزوم تمرکز فعالیت‫های این حوزه در قالب یک قرارگاه واحد که به فرموده رهبر انقلاب نقش عملیاتی و راهبری و سیاستگذاری این عرصه را عهده‫دار شود، محسوس است.

نهاد کتابخانه‫ها که دارای هیأت امنایی متشکل از اعضای نهادهای مهم اجرایی و قانوگذار در عرصه فرهنگ است،[[41]] از ظرفیت بالایی برای تولیت این حوزه برخوردار است. اعضایی چون:

• «وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی» به عنوان رئیس هیأت امنا و متولی اصلی سیاستگذاری‫های کلان فرهنگی
• رئیس شورای عالی استان‫ها به عنوان «پیشبرنده سریع برنامه‫های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی در سطح استان، شهر، محل، روستا»[[42]] و «ناظر بر اجرای هماهنگ آنها»[[43]]
• عضو کمیسیون فرهنگی مجلس (به عنوان رابط میان نهاد و مرکز قانون‫گذار)
• معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‫ریزی كشور (به عنوان مرجع نظارت‫کننده بر برنامه‫های کلان کشور تدوین‫کننده برنامه‫ها و سیاست‫های کلان تخصیص و تجهیز منابع)
• و دیگر اعضای هیأت امنا

جلسات هیأت امنا را به یک اتافق فکر راهبردی ـ عملیاتی تبدیل می‫کند که هر یک از اعضا هم‫افزایی و تعامل را بین دستگاه‫های زیربط خود و نهادکتابخانه‫ها ایجاد می‫کنند. اما متاسفانه به دلیل ضعف باور ارزش و فضیلت کتاب و کتابخوانی و تأثیر آن در پیشرفت فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در میان دستگاه‫ها و نهاد‫های مختلف به هنگام پیشبرد برنامه‫ها و طرح‫ها و تخصیص و تأمین اعتبارات برای منابع انسانی و مادی، و وجود خلاءهای قانونی و عدم تمرکزگرایی در این عرصه، این تعامل و هم‫افزایی با چالش‫های جدی مواجه می‫شود. که یک نمونه آن عدم تعامل مناسب شهرداری‫ها در پرداخت نیم‫درصد از درآمد خود به کتابخانه‫هاست.

4. پایش قوی عرصه فرهنگ

متاسفانه پایش میدان فرهنگی کشور و رصد فرصت‫ها و تهدیدات فرهنگی به منظور کنترل فضا و استفاده مناسب از فرصت‫ها و اقدام بهنگام در قبال تهدیدات در آفند و پدافند فرهنگی، امری است که معمولا مورد توجه جدی هیچ‌یک از نهادها و متولیان عرصه فرهنگ نیست. چه آنکه دارا بودن سیستم رصد قوی فرهنگی و تبیین ارتباط سیستمی آن با توان رصدی کشور به عنوان ابزار قدرت نرم هر سازمان و نهادی به حساب می‫آید. این در حالی است که یکی از مشکلات جدی در پایش اطلاعات، ممانعت اکثر دستگاه‫ها و نهادها برای ارائه اطلاعات به دیگران است که ناشی از عدم وجود اطلاعات و سیستم اطلاعاتی قوی و دقیق است و از سوی دیگر ناشی از احتکار اطلاعات به منظور استفاده از آن به عنوان یکی از ابزارهای قدرت سازمانی است. تا از این ابزار قدرت همانگونه که قبلا ـ در قسمت پرهیز از موازی کار ـ گفته شد برای خنثی‫سازی کارهای دیگر سازمان‫ها و یا شکل‫گیری رقابت‫های ناسالم و تضعیف‫کننده در یک حیطه موضوعی استفاده شود.

نهادکتابخانه‫ها نیز از حیث ضعف در پایش همه جانبه عرصه کتاب و کتابخوانی مستثنی نیست و خلاء قانونی رصد فرهنگی در اسناد بالادستی نهاد وجود دارد. از همین رو نگاه قرارگاهی ایجاب می‫کند نظام جامع رصد فرهنگی در عرصه کتابخوانی توسط این نهاد طراحی و اجرا و ارتباط آن با سازمان‫های متولی پایش فرهنگ تبیین شود‌
 

5.‫ نگاه به عقبه‫درون‫زا و مهندسی فرهنگی در عرصه کتاب و کتابخوانی

شاید در نگاه بسیاری این ابزارهای سیاسی و نظامی باشند که قدرت و اقتدار یک نظام را موجب می‫شوند. اما در عصر حاضر که قدرت نرم بر قدرت سخت غلبه یافته است، این ابزارهای فرهنگی درون‫زا هستند که «اقتدار درون‫زا» و «پیشرفت درون‫زا» را به همراه خواهند داشت.

متاسفانه امروزه عقبه درون‫زای دستگاه‫ها و نهادهای فرهنگی در شناسایی میدان فرهنگی کشور و احیا و تقویت مولفه‫های بومی فرهنگ ناکارآمد هستند و در نتیجه در برابر فرصت‫ها و تهدیدات درونی و بیرونی فرهنگی منفعلانه و نابه‫هنگام عمل می‫کنند. نگاه درون‫زا به فرهنگ از اقتضائات قرار گاه فرهنگی‫است.

عقبۀ درون‫زای نهاد، کتابخانه‫ها، کتابداران، کتابخانه‫ها و انجمن‫های کتابخانه‫ای و دبیرخانه‫ها و هیأت امنا هستند که کتابداران و کتابخانه‫ها به عنوان خطوط مقدم این نهاد به شمار می‫روند. کتابخانه‫ها به عنوان پایگاه‫های عملیاتی قرارگاه و کتابداران به عنوان سرمایه و رکن اصلی در «مباشرت» و «مشاورت» فرهنگی در عرصه کتاب هستند.

درون‫زا بودن و تکیه بر ظرفیت‫ها و امکانات داخلی در عین برون‫گرایی و تعامل صحیح در جهت طراحی الگوی بومی و تقویت مولفه‫های ایرانی ـ اسلامی در عرصه فرهنگ کتاب و کتابخوانی از مهمترین ویژگی‫های نگاه قرارگاهی به نهاد کتابخانه‫هاست. همین امر لزوم تقویت زیرساخت‫های نهاد از یک سو و از سوی دیگر مطالبه‫گری از عقبۀ خود برای استمرار حرکت مبتکرانه و خلاقانه جهت تحقق رسالت و اهداف نهاد، را ضروری می‫نمایاند.

6. مرکز سیاست‫گذار و فراتر از مراکز قانون‫گذار

همانطور که رهبر انقلاب نیز در ویژگی‫های قرارگاه فرهنگی ذکر کرده‫اند، سیاستگذاری «باید در مرکزى انجام گیرد که آن مرکز، مرکز قانونگذارى نیست، ... مرکز سیاستگذارى، مرکزى است فراتر از مراکز قانونگذارى و با برنامه‌ریزی‫هاى کلان سروکار دارد» [[44]]

نهاد کتابخانه‫های عمومی با توجه به ماهیت راهبردی ـ عملیاتی که بر رسالت، چشم‫انداز و اهداف آن مترتب است، در صورت غلبه نگاه قرارگاهی بر ساختار و فعالیت‫های آن، از ظرفیت‫های لازم برای سیاستگذاری راهبردی و هدایت دستگاه‌ها و مراکز تأثیرگذار فرهنگی و بخش‌های اجرایی در عرصه کتاب و کتابخوانی برخوردار است.

نتیجه‌گیری

حفظ، استمرار و اعتلای جایگاه راهبردی نهاد کتابخانه‏های عمومی و انجام فعالیت فرهنگی موثر و هدفمند نیازمند ساز‌و‌کار درخور و متناسب است و از آنجا که امروز مسائل و پدیده های فرهنگی با توسعه حجمی، پیچیدگی زیادی یافته است، لازم است، ظرفیت‏های موجود و حرکت و تحول فرهنگی نهاد به گونه‏ای سامان یابد که بهره‏وری و اثربخشی آن مضاعف شود تا به گونه‏ای امکان مواجهه فعال با فضای کتاب و کتابخوانی کشور در ترازی بالاتر و کیفی‏تر رقم بخورد.

یکی از الگوهای بومی برای تعالی فرهنگ ـ خاصه در عرصه کتاب و کتابخوانی ـ الگوی فعالیت فرارگاهی است. توصیه به کاربست این الگو در سال‏‌های اخیر از سوی رهبر معظم انقلاب بیانگر اهمیت نگاه قرارگاهی و توأمان حرکت و مدیریت جهادی (که از ملزومات نگاه قرارگاهی است)‌ در مسیر فرهنگ است. این امر نیازمند بازتعریف و بازآرایی فعالیت‏های فرهنگی نهاد کتابخانه‏های عمومی در قالب الگوی فعالیت قرارگاهی است.

اگرچه کلیت الگوی فعالیت قرارگاهی در حوزه فرهنگ، می‏تواند عمومیت داشته باشد ولی به هنگام تبیین این رویکرد برای نهاد کتابخانه‏‌ها، آن را از بعد اقتضائات حوزه کتاب و کتابخوانی، چالش‌‏های الگوهای جاری فعالیت‏‌های ترویجی در این عرصه و اقتضائات محتوایی کار فرهنگی ـ ترویجی در کشور می‏‌توان مورد تأکید قرار داد.

محور قرار دادن رسالت ترویج و تعمیق فرهنگ کتابخوانی و ارتقای دانش عمومی نهاد کتابخانه‌‏ها، برخورداری از الگوی ساختار شبکه‏‌ای و استفاده از همه ظرفیت‏‌های فرهنگی نهاد، توجه به کارکردهای ملی و حتی بین‌‏المللی نهاد، مرتبط ساختن حوزه نظر و عمل برای کار فرهنگی نهاد و همچنین بازآرایی فعالیت‏‌های نهاد بر محوریت قرارگاهی از جمله ویژگی های الگوی فعالیت قرارگاهی نهاد می‌تواند باشد.

فراتحلیل ملاک‫های کلان اندیشه‫ای ارتقا و اعتلای فرهنگ کتابخوانی، بازطراحی ساختار نهاد کتابخانه‫ها مبتنی بر الگوی قرارگاهی، پایش هوشمندانه، پویا و مستمر وضعیت کتایخوانی در کشور، شناسایی مولفه‫های حرکت جهادی نهاد به سمت «نهاد ِ تراز فرهنگ کتاب و کتابخوانی»، شناسایی و احصای تمامی ظرفیت‫ها، منابع، امکانات موجود برای تحول و حل مسائل کتابخوانی، توجه به مدیریت دانش در ساختار نهاد، تدوین و اجرای پیوست‫های فرهنگی طرح‫های کلان و راهبردی در حوزه کتاب و کتابخوانی، طراحی مدل بومی مطالعه در کشور، تدوین پیوست جامع فرهنگی در حوزه کتاب و کتابخوانی، و همچنین طراحی نظام تخصیص، اجرا و ارزیابی فعالیت‫های فرهنگی ـ ترویجی کتابخوانی در کشور از مهمترین اقدامات قرارگاهی نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور می‫تواند باشد.

منابع:

1. قانون اساسی جمهوری اسلامی
2. سند چشم انداز 20 ساله جمهوری اسلامی ایران
3. سند نقشه جامع علمی كشور
4. چشم­انداز نهاد کتابخانه­های عمومی کشور در افق ایران
5. سند نهضت مطالعه مفید
6. مجموعه دستورالعمل‫های اداره کتابخانه‫های عمومی
7. گردآوری: مرکز صهبا(1392)، قرارگاه فرهنگی، تهران: موسسه جهادی
8. گردآوری: مرکز صهبا(1392)، دغدغه‫های فرهنگی فرهنگی، تهران: موسسه جهادی
9. حسین قاسمی، علی (1392)، شاخص‫های عملکرد کتابخانه‫ها»، تهران: کتاب نشر
10. کولائیان،فردین (1382)، تحقیقات اطلاع رسانی و کتابخانه‌های عمومی، «مروری بر نقطه‌ نظرات ایفلا درباره کتابداران، کتابخانه‌ها و استانداردهای کتابخانه‌های عمومی»، ش 50 و 51، پاییز و زمستان صص 22-32
11. كولائیان، فردین(بی تا)، نشریه الکترونیکی کتابدار، آسیب شناسی كتابخانه های عمومی ایران (از دید پژوهشگران ایرانی)؛ قابل دسترسی از طریق: http://www.ketabdar.org/magazine/detailarticle.asp?number=47
12. مقاله «افت 9 هزار نسخه‫ای میانگین تیراژ کتاب»؛  به نقل از روزنامه شرق، منتشر شده در سایت فرارو.
13. مصاحبه دبیرکل‫ نهاد کتابخانه‫ها با خبرگزاری مهر، در تاریخ 5/8/93.
14. پایگاه‏ اطلاع رسانی مقام معظم رهبری: http://Khamenei.ir
15. پروتال نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور: http://iranpl.ir

پی‌نوشت‌ها:

[1]. کارشناسی ارشد مدیریت اجرایی استراتژیک؛ مشاور دبیرکل نهاد کتابخانه‫های عمومی کشور

[2]. ر.ک: ابلاغ حکم آغاز دوره‌ جدید شورای عالی انقلاب فرهنگی از سوی رهبر انقلاب، مورخ 26/7/93

[3]. بیانات در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 19/9/92

[4]. ر.ک: همان

[5] . سند چشم­انداز نهاد کتابخانه­های عمومی کشور در افق ایران 1404.

[6] . «جامعه ایرانی در افق این چشم انداز، چنین ویژگی‌هایی خواهد داشت: ـ برخوردار از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم و فن‌آوری، متكی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید ملی»؛ سند چشم انداز 20 ساله جمهوری اسلامی ایران

[7] . ابلاغی از سوی رهبر انقلاب در تاریخ 29/6/93

[8] . ر.ک: «چشم­انداز نهاد کتابخانه­های عمومی کشور در افق ایران 1404»، «سند نهضت مطالعه مفید» و «دستورالعمل‫های اداره کتابخانه‫های عمومی»

[9] . سند چشم­انداز نهاد کتابخانه­های عمومی کشور در افق ایران 1404.

[10] . سند نهضت مطالعه مفید

[11] . سند چشم­انداز نهاد کتابخانه­های عمومی کشور در افق ایران 1404.

[12] . همان.

[13] . همان

[14] . سند نهضت مطالعه مفید.

[15] . همان

[16] . سند نهضت مطالعه مفید.

[17] . سند چشم­انداز نهاد کتابخانه­های عمومی کشور در افق ایران 1404.

[18] . همان.

[19] . همان.

[20] . همان؛ سند نهضت مطالعه مفید.

[21] . سند چشم­انداز نهاد کتابخانه­های عمومی کشور در افق ایران 1404.

[22] . 6062 نفر نیروی انسانی (اعم از کتابدار و نیروی ستادی)، 3 هزار و 177 باب کتابخانه با زیربنای کلی 1341852 مترمربع، 2572131 نفر عضو

[23] . سند نقشه جامع علمی كشور.

[24] . ر.ک: ابلاغ حکم آغاز دوره‌ جدید شورای عالی انقلاب فرهنگی از سوی رهبر انقلاب، مورخ 26/7/93

[25] . همان.

[26] . همان.

[27] . بیانات در دیدار جمعی از مسئولان حوزه هنری و دست اندرکاران تولید و انتشار کتاب «دا»، 20/2/89

[28] . پیشین

[29] . «چشم‫انداز نهاد کتابخانه‫ها در افق ایران 1404»، «سند نهضت مطالعه مفید» و «دستورالعمل‫های اداره کتابخانه‫های عمومی»

[30] . موارد 4 و 8 از ضروریات یک قرارگاه جهت آفند و پدافند به هنگام در عرصه فرهنگ ـ خاصه کتاب و کتابخوانی ـ است.

[31] . ر.ک: یادداشت دبیرکل نهاد کتابخانه‫های کشور

در همین راستا مدیریت جدید، نهاد کتابخانه‫ها اقدامات زیربنایی و ساختاری موثری را انجام داده است که هرچند تاثیرات مثبتی بر روند فعالیت‫های نهاد داشته ولی آثار مثبت این اقدامات بلندمدت بوده و در آینده مشخص خواهد شد.

برخی از این اقدامات عبارتند از:

ـ تدوین برنامه و بودجه پیشنهادی سال 1394 نهاد کتابخانه های عمومی برای ارائه به مجلس شورای اسلامی (ر.ک: مصاحبه دبیرکل با خبرگزاری مهر)

ـ اصلاح فرآیند جمع آوری آمار از کتابخانه های عمومی و ارتقای ضریب اطمینان داده های آماری

ـ طرح طبقه‏بندی و سامان‫دهی مشاغل نهاد (ر.ک: یادداشت‫های دبیرکل نهادکتابخانه‫های کشور، قابل دسترسی از طریق: iranpl.ir)

ـ اقدام در جهت رفع نواقص و معایب موجود در آیین‏نامه اداری ـ استخدامی و متناظرسازی آن با امتیازات آیین‏نامه‏های اداری ـ استخدامی نهادها و دستگاه‏های دیگر (ر.ک: همان)

ـ تشکیل كمیته‌ انتصابات مدیران كل استانها در نهاد نسبت به بررسی و انتخاب افراد شایسته خصوصاً از میان كتابداران باسابقه برای تصدی مسئولیت ادارات كل استانها (ر.ک: همان)

ـ تدوین و ابلاغ آیین‏نامه انتصاب مدیران و معاونان استان‏ها (ر.ک: همان)

ـ پیگیری مباحث استخدامی و حقوقی کتابداران (نهادی، روستایی، انجمنی) و پرداخت معوقات مالی و بیمه و بازنشستگی کتابدارن جهت افزایش سطح رضایت‫مندی (ر.ک: همان)

ـ توسعه عمرانی زیرساخت‫ها نهاد (ر.ک: همان)

ـ پیگیری اخذ نیم‫درصد شهرداری‫ها از طریق رایزنی با شورای شهر و کمیسیون فرهنگی مجلس و جذب 129,339,894,250 ریال از نیم درصد درآمد شهرداری ها در شش­ماهه سال 1393

ـ پیگیری و رایزنی با کمیسیون فرهنگی مجلس و حصول نتیجه جهت در اختیار گرفتن بودجه عمرانی نهاد و تفکیک آن از بودجه وزارت ارشاد (ر.ک: مصاحبه دبیرکل‫ نهاد کتابخانه‫ها با خبرگزاری مهر)

ـ بررسی و ارزیابی طرح‫ها و برنامه‫های فرهنگی نهاد در جهت رفع اشکالات آن(ر.ک: پیشین)

ـ تشکیل شورای امور اداری، استخدامی، حقوق و دستمزد نهاد برای فراهم کردن زمینه اجرایی شدن قانون در نهاد

از دیگر اقدامات: اجرای نظام عضویت مشترک در کلیه کتابخانه های عمومی مستعد، نظارت بر نحوه فعالیت کتابخانه های عمومی سراسر کشور، راه‫اندازی بخش کودک و نوجوان در تمامی کتابخانه‫های کشور و برگزاری دوره آموزشی تخصصی کتابداران کودک، تعریف ساز و کار جدید برای تأمین منابع و ...

[32] . سند چشم‏انداز نهاد در افق ایران 1404، سند نهضت مطالعه و مجموعه دستورالعمل‫های اداره کتابخانه‫های عمومی

[33] . بیانات در دیدار با دبیرکل و معاونان نهاد کتابخانه‫های کشور، 9/12/89

[34] . همان

[35] . همان.

[36] . ر.ک: گزارش نهاد تا پایان مهر ماه 93 منتشر شده در http://iranpl.ir/

برای اطلاعات بیشتر در خصوص شاخص‫های عملکرد نهادکتابخانه‫ها ر.ک: «حسین قاسمی، علی (1392)، شاخص‫های عملکرد کتابخانه‫ها»، تهران: کتاب نشر» و «كولائیان، فردین(بی تا)، نشریه الکترونیکی کتابدار، آسیب شناسی كتابخانه های عمومی ایران (از دید پژوهشگران ایرانی)»

[37] . تا پایان مهر ماه سال 93 از میان 75 میلیون جمعیت ایران تنها 2.572.131 عضو کتابخانه‫ها هستند. کافی است این آمار را با آمار عضویت در شبکه های اجتماعی ـ اعم از موبایلی و فضای مجازی ـ مقایسه کنیم!

[38] . شمارگان کتاب از میانگین 11 هزار و 363 شمارگان در سال 58 و متوسط شمارگان کتاب 41هزار و 716 نسخه در دهه 60 به 5 هزار در دهه 70 و به دو هزار و 75 نسخه در سال 92 رسیده است. (ر.ک: (بی‫نام) (بی‫تا)، افت 9 هزار نسخه‫ای میانگین تیراژ کتاب)

[39] . ر.ک: یادداشت‫های دبیرکل نهاد کتابخانه‫های کشور

[40] . ر.ک: کولائیان، 1382: 22-32.

[41] . ر.ک: دستورالعمل و نحوه اداره کتابخانه‫های عمومی

[42] . اصل یکصدم قانون اساسی جمهوری اسلامی

[43] . اصل صد و یکم قانون اساسی جمهوری اسلامی

[44] . بیانات در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ 22/8/81